38 yaşında kadın hasta, iki gündür süren ishal, tekrarlayan kusma, karın ağrısı ve giderek artan halsizlik nedeniyle yakını tarafından getirildi. Birkaç yıl önce primer adrenal yetmezlik (Addison hastalığı) tanısı almış; düzenli olarak ağızdan hidrokortizon ve fludrokortizon kullanıyor. Kusmalar nedeniyle son bir gündür ilaçlarını içemediğini, evde enjeksiyonluk acil ilacı bulunmadığını söylüyor. Ayağa kalkınca baş dönmesi ve bayılacak gibi olma tarifliyor.
FİZİK MUAYENE
Uykuya meyilli ancak sözlü uyaranla uyanıyor. Mukozalar kuru, deri turgoru azalmış. Dirsek ve avuç içi çizgilerinde, dişeti mukozasında belirgin hiperpigmentasyon var. Karında yaygın hassasiyet mevcut, defans ve rebound yok. Kapiller dolum süresi uzamış, ekstremiteler serin.
LABORATUVAR, KAN GAZI & TETKİKLER
Venöz kan gazı: pH: 7.31, HCO3: 18 mmol/L, laktat: 3.1 mmol/L. Biyokimya: Na: 124 mEq/L, K: 5.9 mEq/L, Cl: 92 mEq/L, glukoz: 56 mg/dL, üre: 92 mg/dL, kreatinin: 1.8 mg/dL, Ca: 10.6 mg/dL. Tam kan sayımı: Lökosit: 9.800/µL (eozinofil %7), Hb: 13.2 g/dL. EKG: Sinüs taşikardisi, belirgin sivri T dalgası yok, QRS dar. Tedavi öncesi kortizol ve ACTH için kan örneği alındı (sonuç bekleniyor).
KLİNİK KARAR NOKTASI
Siz olsanız bu aşamada nasıl yönetirdiniz?
SORU: Bu tabloda tanı nedir ve tedaviye başlamak için kortizol sonucunu beklemek gerekir mi? Hidrokortizon hangi doz ve yolla verilmelidir? Sıvı tedavisi, hipoglisemi, hiperkalemi ve hiponatremi yönetiminde nelere dikkat edilmelidir? Hastaneden çıkışta tekrarı önlemek için hangi eğitim verilmelidir?
KANITA DAYALI ÇÖZÜM
Vakanın kesin tanısı ve adım adım yönetimi
VAKA ÇÖZÜMÜ & ACİL YÖNETİM:
1. TANI: Bilinen primer adrenal yetmezliği olan hastada, gastroenterit nedeniyle ağızdan steroid alınamaması sonucu gelişen adrenal kriz. Hipotansiyon, hiponatremi, hiperkalemi, hipoglisemi, prerenal böbrek hasarı, hafif hiperkalsemi ve eozinofili bu tabloyla uyumludur. Hiperpigmentasyon kronik ACTH yüksekliğini gösterir ve primer yetmezliği düşündürür.
2. TEDAVİYİ GECİKTİRMEYİN: Adrenal kriz klinik bir tanıdır. Kortizol ve ACTH için kan örneği alınabiliyorsa tedavi geciktirilmeden alınır, ancak sonuç asla beklenmez. Bilinen adrenal yetmezliği olan hastada şüphe anında tedavi başlanır.
3. HİDROKORTİZON (Endokrin Derneği / Avrupa kılavuzları): Erişkinde hidrokortizon 100 mg IV (damar yolu yoksa IM) bolus verilir. Ardından 24 saatte 200 mg olacak şekilde ya sürekli infüzyon ya da 6 saatte bir 50 mg IV/IM olarak sürdürülür. Bu dozlarda hidrokortizonun mineralokortikoid etkisi yeterli olduğundan akut dönemde fludrokortizon gerekmez. Hidrokortizon yoksa başka bir glukokortikoid kullanılabilir, ancak deksametazonun mineralokortikoid etkisi olmadığı unutulmamalıdır.
4. SIVI TEDAVİSİ: İlk saatte 1 litre izotonik serum fizyolojik verilir; sonraki sıvı miktarı hemodinami, idrar çıkışı ve kalp-böbrek işlevine göre ayarlanır. Hipotansiyon genellikle steroid ve sıvıyla düzelir; düzelmezse sepsis gibi tetikleyiciler ve diğer şok nedenleri araştırılır.
5. HİPOGLİSEMİ: Kurum protokolüne göre IV dekstroz ile düzeltilir ve kan şekeri sık aralıklarla izlenir; kusan ve ağızdan alamayan hastada dekstrozlu idame sıvı gerekebilir.
6. ELEKTROLİTLER: Hiperkalemi çoğu zaman sıvı ve hidrokortizonla birlikte geriler; EKG ve seri potasyum ölçümüyle izlenir, EKG değişikliği veya ciddi yükseklik varsa standart hiperkalemi tedavisi uygulanır. Hiponatremi bu hastalarda glukokortikoid ve sıvı başlandıktan sonra beklenenden hızlı düzelebilir. Kronik hiponatremide ozmotik demiyelinizasyonu önlemek için sodyum sık aralıklarla ölçülür ve ilk 24 saatte düzelme hızı kılavuzlardaki sınırların (genellikle 8-10 mEq/L) altında tutulur.
7. TETİKLEYİCİ VE İZLEM: Gastroenterit dışında enfeksiyon, ilaç uyumsuzluğu, cerrahi veya başka akut hastalıklar araştırılır. Hasta yakın monitörizasyonla izlenir; klinik düzeldikçe ve ağızdan alım başladıkça hidrokortizon dozu endokrinoloji ile birlikte azaltılarak idame dozuna dönülür, fludrokortizon yeniden başlanır.
8. TABURCULUK EĞİTİMİ (HASTA GÜNÜ KURALLARI): Ateşli hastalıkta ağızdan glukokortikoid dozunun artırılması, kusma veya ishal nedeniyle ilaç alınamadığında evdeki enjeksiyonluk hidrokortizonun yapılıp hemen sağlık kuruluşuna başvurulması, acil durum kartı veya bilekliği taşınması anlatılır. Bu hastada evde acil enjeksiyon kiti bulunmaması krizi doğrudan kolaylaştıran bir eksikliktir.
DOZLARI UYGULAMADAN ÖNCE GÜNCEL KILAVUZ VE KURUM PROTOKOLÜ İLE DOĞRULAYIN.
Anlık Klinik Arama
Klinik kılavuz (guideline), skor, ilaç dozu, EKG trasesi veya protokol aramak için yazmaya başlayın.