63 yaşında erkek hasta. Yaklaşık üç hafta önce tekrarlayan gut atakları nedeniyle allopurinol başlanmış; hafif böbrek yetmezliği biliniyor. Dört gün önce ateş, halsizlik, boğaz ağrısı ve gözlerde yanma başlamış; aile hekimi üst solunum yolu enfeksiyonu düşünerek ağrı kesici önermiş. İki gündür önce gövdede, sonra kollarda ağrılı kızarıklıklar çıkmış, son 24 saatte bunların üzerinde içi sıvı dolu kabarcıklar oluşmuş ve cilt yer yer soyulmaya başlamış. Ağız içindeki yaralar nedeniyle yemek yiyemiyor, idrar yaparken yanma tarif ediyor. Başka yeni ilaç kullanımı yok.
FİZİK MUAYENE
Huzursuz ve ağrılı görünüyor. Gövde ön ve arka yüzünde, kollarda koyu kırmızı-mor, ortası daha koyu, sınırları belirsiz makül ve atipik hedef benzeri lezyonlar var; bunların bir kısmı birleşmiş, üzerinde gevşek büller ve epidermisin soyulduğu nemli, kırmızı alanlar görülüyor. Soyulmuş ve hafif sürtünmeyle soyulabilen alan toplam vücut yüzeyinin yaklaşık %18'i olarak değerlendirildi. Lezyonsuz görünen cilde yan yana sürtünmeyle epidermis kayıyor (Nikolsky bulgusu pozitif). Dudaklarda hemorajik kurutlar, ağız mukozasında yaygın erozyonlar mevcut. Her iki konjonktiva hiperemik ve sulantılı. Glans penis üzerinde erozyon var. Akciğer ve karın muayenesi olağan.
SORU: Bu tablo eritema multiforme, stafilokoksik haşlanmış deri sendromu veya ilaç döküntüsünün diğer biçimlerinden nasıl ayrılır? Soyulan alan oranına göre hasta SJS, örtüşme sendromu veya TEN olarak nasıl sınıflanır? SCORTEN puanı kaçtır ve size ne söyler? Acil serviste ilk saatlerde yapılması gerekenler nelerdir; profilaktik antibiyotik veya rutin yüksek doz steroid başlamalı mısınız? Hasta nereye yatırılmalıdır?
KANITA DAYALI ÇÖZÜM
Vakanın kesin tanısı ve adım adım yönetimi
VAKA ÇÖZÜMÜ & ACİL YÖNETİM:
1. TANI: Yeni başlanan ilaç sonrası ateş ve mukozit prodromu, ardından ağrılı, birleşen atipik hedef lezyonlar, gevşek büller, epidermis soyulması, pozitif Nikolsky bulgusu ve en az iki mukoza bölgesinin (ağız, göz, genital) tutulumu Stevens-Johnson sendromu/toksik epidermal nekroliz (SJS/TEN) yelpazesini düşündürür. Tetikleyici ilaç çoğunlukla ilk kullanımdan birkaç gün ile yaklaşık 8 hafta sonra sorumludur. Allopurinol, lamotrigin, karbamazepin, fenitoin, sülfonamid içeren antibiyotikler, oksikam grubu NSAİİ'ler ve nevirapin en sık suçlanan ilaçlardandır. Allopurinolde böbrek yetmezliği ve yüksek başlangıç dozu riski artırır. Kesin tanı deri biyopsisi ile konur; ancak acil tedavi biyopsi sonucunu beklemez.
2. AYIRICI TANI: Eritema multiforme genellikle herpes enfeksiyonu sonrası, el-ayak gibi uç bölgelerde tipik (üç halkalı) hedef lezyonlarla seyreder ve geniş epidermis kaybı yapmaz. Stafilokoksik haşlanmış deri sendromu çoğunlukla küçük çocuklarda görülür, mukoza tutulumu yoktur ve ayrışma epidermisin üst katındadır. DRESS'te yaygın döküntü, yüz ödemi, eozinofili ve iç organ tutulumu öne çıkar, epidermis soyulması belirgin değildir. Çocuk ve gençlerde mikoplazmaya bağlı mukozit de akılda tutulmalıdır.
3. SINIFLAMA: Yalnızca soyulmuş veya soyulabilen epidermis hesaba katılır; sadece kızarık alan sayılmaz. Vücut yüzeyinin %10'undan azı SJS, %10-30'u SJS/TEN örtüşmesi, %30'undan fazlası TEN olarak sınıflanır. Bu hastada yaklaşık %18 olup örtüşme sendromudur.
4. SCORTEN: İlk 24 saatte hesaplanan yedi ölçütten oluşur ve her biri 1 puandır: yaş 40 ve üzeri, eşlik eden malignite, nabız 120/dk ve üzeri, başvuruda soyulan alan %10'dan fazla, serum üre 10 mmol/L'nin üzerinde, serum bikarbonat 20 mmol/L'nin altında, serum glukoz 14 mmol/L'nin (yaklaşık 252 mg/dL) üzerinde. Bu hastada yaş, nabız, soyulan alan ve üre ölçütleri karşılanır; SCORTEN 4'tür ve özgün çalışmada bu puan yaklaşık %58 ölüm oranıyla ilişkilidir. Puan sonraki günlerde tekrar hesaplanabilir; yüksek puan hastanın ağır bakım gerektirdiğini gösterir.
5. İLK SAATLER: Şüphelenilen ilaç ve ondan sonra başlanmış gereksiz tüm ilaçlar hemen kesilir; erken kesilmesi sağkalımı iyileştirir. Hasta sıcak ortamda tutulur, damar yolu mümkünse lezyonsuz ciltten açılır. Sıvı kaybı vardır ancak yanık formülleri SJS/TEN'de ihtiyacı fazla tahmin edebilir; sıvı, idrar çıkışı ve hemodinami izlenerek titre edilir. Yeterli analjezi verilir. Bül tavanı mümkün olduğunca yerinde bırakılır, yapışmayan örtülerle kapatılır, cilde bant yapıştırılmaz. Göz tutulumu kalıcı görme kaybına yol açabileceğinden ilk 24 saat içinde göz konsültasyonu istenir; ağız ve genital bakım ilgili birimlerle planlanır. Venöz tromboembolizm profilaksisi ve beslenme desteği unutulmaz.
6. ANTİBİYOTİK VE BAĞIŞIKLIK TEDAVİSİ: Profilaktik sistemik antibiyotik önerilmez; enfeksiyon belirtisi veya pozitif kültür varsa tedavi edilir. Siklosporin, intravenöz immünoglobulin, kortikosteroid ve etanersept gibi tedavilerin yararına dair kanıtlar sınırlı ve çelişkilidir; bu kararlar acil serviste rutin olarak değil, dermatoloji ve yanık/yoğun bakım ekibi tarafından verilir.
7. YATIŞ YERİ: Soyulan alanı %10'u aşan veya SCORTEN puanı yüksek hasta, yanık merkezi ya da deneyimli yoğun bakım ünitesinde multidisipliner olarak izlenmelidir. Taburculukta suçlanan ilaç ve benzer yapıdaki ilaçlar ömür boyu kullanılmamak üzere kayda geçirilir, hastaya yazılı bilgi verilir.
DOZLARI UYGULAMADAN ÖNCE GÜNCEL KILAVUZ VE KURUM PROTOKOLÜ İLE DOĞRULAYIN.
Anlık Klinik Arama
Klinik kılavuz (guideline), skor, ilaç dozu, EKG trasesi veya protokol aramak için yazmaya başlayın.