64 yaşında erkek hasta, evinde merdiven çıkarken ani nefes darlığı hissedip birkaç saniyeliğine bilincini kaybetmiş. Yakınları nöbet benzeri hareket ve idrar kaçırma tanımlamıyor; hasta kendiliğinden uyanmış. Beş hafta önce sağ kalça protezi ameliyatı olmuş, taburculukta önerilen kan sulandırıcıyı iki hafta kullanıp bırakmış. Son üç gündür sağ baldırında şişlik ve ağrı varmış. Hipertansiyon dışında bilinen hastalığı yok; inme, kanama veya kafa travması öyküsü yok.
FİZİK MUAYENE
Soluk, soğuk terli, huzursuz. Juguler venöz dolgunluk belirgin. Akciğer sesleri iki tarafta doğal, ral veya ronküs yok. Kalp sesleri ritmik, taşikardik; ek ses ve üfürüm duyulmuyor. Sağ baldır çapı soldan 4 cm fazla, ısı artışı ve hassasiyet var. Kalça insizyonu temiz ve kapalı. Nörolojik muayene normal.
LABORATUVAR, KAN GAZI & TETKİKLER
EKG: sinüs taşikardisi, yeni sağ dal bloğu, V1-V4'te T negatifliği, S1Q3T3 paterni. Yatak başı ekokardiyografi: sağ ventrikül belirgin geniş (sağ/sol ventrikül oranı > 1), interventriküler septum sola itilmiş (D şekli), sağ ventrikül serbest duvarı hipokinetik ve apeks korunmuş, perikardiyal sıvı yok, vena kava inferior geniş ve kollabe olmuyor. Sağ ana femoral ven bası ile kapanmıyor. Arter kan gazı: pH 7.31, pCO2 29 mmHg, pO2 54 mmHg, laktat 5.2 mmol/L. Troponin yüksek. Hemoglobin 13.1 g/dL, trombosit 212.000/mm3, INR 1.0, kreatinin 1.2 mg/dL.
KLİNİK KARAR NOKTASI
Siz olsanız bu aşamada nasıl yönetirdiniz?
SORU: Hasta BT anjiyografiye gönderilecek kadar stabil değil. Görüntüleme olmadan trombolitik verilebilir mi? Hangi doz şeması seçilir, beş hafta önceki ameliyat engel midir ve trombolitik kontrendike olsaydı seçenekler ne olurdu? Bu hastada sıvı ve vazopresör nasıl kullanılmalı?
KANITA DAYALI ÇÖZÜM
Vakanın kesin tanısı ve adım adım yönetimi
VAKA ÇÖZÜMÜ & ACİL YÖNETİM:
1. TANI: Yüksek riskli (masif) pulmoner emboli. Yüksek risk tanımını pıhtının boyutu değil hemodinami belirler: kardiyak arrest, obstrüktif şok (sistolik kan basıncı < 90 mmHg veya vazopresör gereksinimi ile birlikte organ hipoperfüzyonu) ya da başka bir nedenle açıklanamayan, 15 dakikadan uzun süren sistolik < 90 mmHg veya 40 mmHg ve üzeri düşüş. Senkop, bu hastada olduğu gibi, ağır sağ ventrikül yüklenmesinin habercisi olabilir.
2. GÖRÜNTÜLEME OLMADAN KARAR: Şoktaki hastada BT anjiyografi hemen yapılamıyorsa yatak başı ekokardiyografi yeterlidir. Akut sağ ventrikül yüklenmesi bulguları, klinik olasılığın yüksek olması ve bu hastadaki gibi proksimal derin ven trombozunun gösterilmesi reperfüzyon tedavisi kararını destekler. Ekokardiyografi aynı zamanda tamponad, ağır sol ventrikül yetmezliği ve akut kapak sorunu gibi diğer şok nedenlerini dışlar. Sağ ventrikül normalse şokun nedeni olarak pulmoner emboli olası değildir.
3. ANTİKOAGÜLASYON: Tanı şüphesi doğar doğmaz başlanır. Yüksek riskli hastada fraksiyone olmayan heparin tercih edilir: 80 Ü/kg IV bolus, ardından 18 Ü/kg/saat infüzyon (aPTT ile ayarlanır).
4. SİSTEMİK TROMBOLİZ: Yüksek riskli pulmoner embolide ilk seçenek reperfüzyon tedavisidir. Alteplaz 100 mg, 2 saatte IV infüzyon. Hızlı kötüleşen hastada hızlandırılmış şema: 0.6 mg/kg (en çok 50 mg) 15 dakikada. Kardiyak arrest gelişirse ve neden pulmoner emboli olarak düşünülüyorsa trombolitik KPR sırasında verilir ve resüsitasyon en az 60-90 dakika sürdürülür.
5. KONTRENDİKASYONLAR: Mutlak sayılanlar: geçirilmiş hemorajik inme veya nedeni bilinmeyen inme, son 6 ayda iskemik inme, santral sinir sistemi tümörü, son 3 haftada majör travma, cerrahi veya kafa travması, kanama diyatezi, aktif kanama. Bu hastanın ameliyatı beş hafta önce olduğundan mutlak kontrendikasyon yoktur. Yaşamı doğrudan tehdit eden yüksek riskli pulmoner embolide mutlak kontrendikasyonlar da göreceli hale gelebilir; karar yarar-zarar tartılarak ve mümkünse ekipçe verilir.
6. TROMBOLİTİK VERİLEMİYORSA VEYA BAŞARISIZSA: Cerrahi embolektomi veya kateter aracılı tedavi. Dirençli şok ya da arrestte, olanağı olan merkezlerde VA-ECMO bu girişimlere köprü olabilir. Bu nedenle kardiyoloji, kalp-damar cerrahisi ve yoğun bakım erken haberdar edilir.
7. HEMODİNAMİK DESTEK: Yüksek hacimli sıvı zaten gergin olan sağ ventrikülü daha da genişletir ve sol ventrikül dolumunu bozar. Vena kava bu hastadaki gibi dolgunsa sıvı verilmez; yalnızca hacim açığı düşünülen hastada 500 mL'yi geçmeyen dikkatli bir kristalloid denemesi yapılabilir. Vazopresör olarak noradrenalin erken başlanır, gerekirse dobutamin eklenir.
8. HAVAYOLU: Entübasyondan mümkün olduğunca kaçınılır. İndüksiyon ajanları ve pozitif basınçlı ventilasyon sağ ventrikül ön yükünü düşürerek arreste yol açabilir. Önce yüksek akımlı oksijen denenir; entübasyon zorunluysa vazopresör hazır edilir, hipotansiyon yapmayan ajanlar seçilir, düşük tidal hacim ve düşük PEEP kullanılır.
Bu hastada heparin bolusu sonrası alteplaz 100 mg 2 saatte verildi; infüzyonun sonunda kan basıncı 104/66 mmHg'ye yükseldi, noradrenalin gereksinimi azaldı ve hasta koroner yoğun bakıma alındı.
DOZLARI UYGULAMADAN ÖNCE GÜNCEL KILAVUZ VE KURUM PROTOKOLÜ İLE DOĞRULAYIN.
Anlık Klinik Arama
Klinik kılavuz (guideline), skor, ilaç dozu, EKG trasesi veya protokol aramak için yazmaya başlayın.