81 yaşında kadın hasta, kızıyla birlikte yaşıyor. Hipertansiyon ve tip 2 diyabeti var. Yakınları sabahtan beri dalgın olduğunu, sorulara geç yanıt verdiğini, iki gündür az yiyip içtiğini ve bu sabah tuvalete giderken düştüğünü söylüyor. Ateş, öksürük, idrarda yanma tarif edilmiyor. Bir ay önce idrar yolu enfeksiyonu nedeniyle ağızdan antibiyotik kullanmış. Başvuru yakınması 'genel durum bozukluğu ve düşme' olarak kaydedilmiş.
FİZİK MUAYENE
Uykuya eğilimli, yer ve zamana yönelimi bozuk. Cilt soğuk, kapiller dolum 4 saniye, dizlerde alacalı görünüm. Ağız mukozası kuru. Akciğer sesleri doğal. Karın yumuşak, sol kostovertebral açıda hafif hassasiyet dışında bulgu yok; hasta ağrıyı net tarif edemiyor. Düşmeye bağlı kafa, kalça ve ekstremite travma bulgusu saptanmadı. Ense sertliği yok, fokal nörolojik defisit yok.
LABORATUVAR, KAN GAZI & TETKİKLER
Venöz kan gazı: pH 7.29, HCO3 16 mmol/L, laktat 4.6 mmol/L. Lökosit 19.400/mm3, trombosit 118.000/mm3, CRP 284 mg/L. Kreatinin 2.1 mg/dL (üç ay önce 0.9), üre 96 mg/dL, K 4.9 mmol/L. Tam idrar: lökosit esteraz 3+, nitrit pozitif, bol lökosit. EKG: sinüs taşikardisi. Akciğer grafisi: infiltrat yok. Yatak başı ultrason: sol böbrekte orta derecede hidronefroz, sağ böbrek normal, mesane boş. Kontrastsız BT: sol üreter üst ucunda 9 mm taş, hidroüreteronefroz ve böbrek çevresinde yağ dokuda çizgilenme.
KLİNİK KARAR NOKTASI
Siz olsanız bu aşamada nasıl yönetirdiniz?
SORU: Ateşi olmayan, yalnızca 'dalgınlık ve düşme' ile gelen bu yaşlı hastada sepsisi düşündüren ipuçları nelerdir? İlk bir saatte hangi adımlar atılmalıdır? Antibiyotik ve sıvıya rağmen bu hastanın düzelmesini engelleyebilecek, mutlaka çözülmesi gereken sorun hangisidir?
KANITA DAYALI ÇÖZÜM
Vakanın kesin tanısı ve adım adım yönetimi
VAKA ÇÖZÜMÜ & ACİL YÖNETİM:
1. TANI: Üreter taşına bağlı tıkanmış ve enfekte böbrek (obstrüktif piyelonefrit) kaynaklı septik şok. Yaşlı hastada sepsis çoğu zaman ateşsiz gelir; vücut ısısı normal ya da düşük olabilir. Yeni başlayan bilinç bulanıklığı, düşme, iştahsızlık, hızlı solunum ve açıklanamayan taşikardi enfeksiyon lehine değerlendirilmelidir. Bu hastada hipotansiyon, yüksek laktat, yeni böbrek hasarı ve trombosit düşüklüğü organ işlev bozukluğunu gösterir.
2. TARAMADA TUZAK: SIRS ölçütleri ya da qSOFA tek başına sepsisi dışlamak için yeterli değildir; Surviving Sepsis Campaign 2021, qSOFA'nın tek tarama aracı olarak kullanılmamasını önerir. Ateşin olmaması ve idrar yakınmasının bulunmaması tanıyı geciktirmemelidir. Öte yandan yaşlıda idrarda lökosit ve bakteri sık görülür; bu nedenle idrar bulgusu tek başına kaynak sayılmamalı, diğer odaklar (akciğer, karın, cilt, menenjit) da gözden geçirilmelidir.
3. İLK BİR SAAT: Laktat ölçülür; 2 mmol/L üzerindeyse tekrarlanır. Antibiyotikten önce iki set kan kültürü ve idrar kültürü alınır, ancak kültür almak antibiyotiği geciktirmemelidir. Şok bulguları olduğundan geniş spektrumlu IV antibiyotik ilk bir saat içinde verilir. Hipotansiyon veya laktat 4 mmol/L ve üzerinde ise ilk üç saatte 30 mL/kg dengeli kristaloid önerilir; yaşlı hastada bu miktar bölünmüş boluslar halinde, her bolustan sonra perfüzyon ve akciğer bulguları yeniden değerlendirilerek verilir. Hedef ortalama arter basıncı en az 65 mmHg'dir; sıvıya rağmen hedefe ulaşılamıyorsa noradrenalin gecikmeden başlanır, santral kateter beklenmeden uygun bir periferik venden başlanabilir.
4. ANTİBİYOTİK SEÇİMİ: Yerel direnç verileri ve hastanın risk etmenleri belirleyicidir. Son aylarda antibiyotik kullanımı, yakın zamanda hastane yatışı veya daha önce dirençli bakteri üremesi varsa genişlemiş spektrumlu beta-laktamaz üreten bakteriler düşünülür ve karbapenem (örneğin meropenem 1 g IV) tercih edilir. Bu risklerin olmadığı hastada piperasilin-tazobaktam 4.5 g IV bir seçenektir. İlk doz tam verilir; sonraki dozlar böbrek işlevine göre ayarlanır. Kültür sonucuna göre tedavi daraltılır.
5. KAYNAK KONTROLÜ (ASIL SORUN): Tıkalı ve enfekte bir toplayıcı sistem kapalı bir apse gibi davranır; antibiyotik tek başına yeterli olmaz. Üroloji ile hemen görüşülür ve acil dekompresyon planlanır: perkütan nefrostomi veya üreteral stent (çift J). Hangi yöntemin seçileceği kurumun olanaklarına ve hastanın durumuna göre belirlenir. Taşın kesin tedavisi enfeksiyon kontrol altına alındıktan sonraya bırakılır. Hemodinamik destek sürerken dekompresyon geciktirilmemelidir.
6. GÖRÜNTÜLEME: Sepsisli ve böbrek işlevi bozulmuş, yaşlı ya da diyabetik hastada üriner kaynak düşünülüyorsa yatak başı ultrason ile hidronefroz erken aranmalıdır. Hidronefroz varsa ya da hasta tedaviye yanıt vermiyorsa kontrastsız BT ile taş ve tıkanma düzeyi gösterilir.
7. İZLEM: Saatlik idrar çıkışı (sonda ile), laktat, bilinç ve kan şekeri izlenir. Yoğun bakım yatışı planlanır. Düşme ile gelen yaşlı hastada 'neden düştü?' sorusu her zaman sorulmalıdır.
DOZLARI UYGULAMADAN ÖNCE GÜNCEL KILAVUZ VE KURUM PROTOKOLÜ İLE DOĞRULAYIN.
Anlık Klinik Arama
Klinik kılavuz (guideline), skor, ilaç dozu, EKG trasesi veya protokol aramak için yazmaya başlayın.