Endokrin Aciller: Adrenal Kriz, Tiroid Fırtınası, Miksödem Koması ve Hipoglisemi Kılavuzu
Hidrokortizonu Geciktirmeme, Tiyonamid–İyot Sırası, Pasif Isıtma ve Sülfonilüre Hipoglisemisinde Oktreotid
Endokrin krizlerde tanı testlerinin sonucu beklenmeden tedavi başlanır: adrenal krizde hidrokortizon, tiroid fırtınasında beta-bloker–tiyonamid–iyot–steroid sırası, miksödem komasında steroid ile birlikte IV levotiroksin, hipoglisemide hızlı dekstroz ve nedene göre uzun izlem.
Yatak Başı İlk Yaklaşım Adımları
- Kapiller kan şekeri, venöz kan gazı, elektrolitler (Na⁺, K⁺), kreatinin, EKG; mümkünse tedaviden önce kortizol, TSH, sT4/sT3 için kan örneği saklayın ama tedaviyi beklemeyin.
- Steroid kullanan veya adrenal yetmezliği bilinen hastada açıklanamayan hipotansiyon, kusma, karın ağrısı, hiponatremi veya hiperkalemi varsa adrenal kriz kabul edin.
- Bilinen hipertiroidi/guatr öyküsüyle ateş, taşikardi/AF, ajitasyon veya bilinç bozukluğu tiroid fırtınasını; hipotermi, bradikardi ve bilinç bozukluğu miksödem komasını düşündürür.
Tanı, Risk Sınıflaması ve Klinik Karar Algoritması
1. Adrenal Kriz ve Hipoglisemi
- Adrenal kriz: Hidrokortizon 100 mg IV/IM bolus, ardından 200 mg/24 saat (sürekli infüzyon veya 50 mg 6 saatte bir). İlk saatte 1 L %0,9 NaCl, sonra hemodinamiye göre; hipoglisemiyi düzeltin. Tetikleyici (enfeksiyon, kusma-ishal, cerrahi, steroidin kesilmesi) aranır.
- Hipoglisemi (<70 mg/dL, bilinç bozukluğunda <54 mg/dL ağır kabul edilir): %10 dekstroz 150–200 mL IV (veya %20/%30 eşdeğer), damar yolu yoksa glukagon 1 mg IM/SC. Bilinci açılınca oral karbonhidrat verilir.
- Sülfonilüre veya uzun etkili insülin hipoglisemisi tekrarlar: en az 12–24 saat izlem; sülfonilürede tekrarlayan hipoglisemide oktreotid 50 mcg SC 6–8 saatte bir. Alkol kullanımı veya malnütrisyonda tiamin 100–500 mg IV verilir, ancak glukoz tiamin için bekletilmez.
2. Tiroid Fırtınası ve Miksödem Koması
- Tiroid fırtınası klinik tanıdır; Burch-Wartofsky puanı ≥45 fırtına lehinedir. Tiroid hormon düzeyleri ağırlığı göstermez.
- Tedavi sırası: (1) Beta-bloker — propranolol 60–80 mg PO 4 saatte bir veya esmolol infüzyonu (kalp yetmezliğinde dikkatli); (2) Tiyonamid — PTU 500–1000 mg yükleme, sonra 250 mg 4 saatte bir (veya metimazol 60–80 mg/gün); (3) İyot — tiyonamidden en az 1 saat sonra; (4) Hidrokortizon 300 mg IV yükleme, sonra 100 mg 8 saatte bir; (5) Ateş düşürme (parasetamol; aspirin tiroksini serbestleştirdiği için kaçınılır).
- Miksödem koması: Hidrokortizon 100 mg IV 8 saatte bir (eşlik eden adrenal yetmezlik dışlanana dek), ardından IV levotiroksin yükleme 200–400 mcg (yaşlı ve koroner hastalıkta düşük doz), pasif ısıtma, hiponatremi ve hipoventilasyon yönetimi.
Tedavi ve Yönetim İlkeleri
Hasta Eğitimi ve Taburculuk
Adrenal yetmezlikli hastaya hastalık günü kuralları (ateş/kusmada doz artırımı), acil hidrokortizon enjeksiyon kiti ve uyarı kartı verilir. Hipoglisemi nedeni ilaç ise dozu düzenleyen hekimle iletişim kurulur; sülfonilüre hipoglisemisinde gece taburculuktan kaçınılır.
Yoğun Bakım Gereksinimi
Tiroid fırtınası ve miksödem koması yüksek mortaliteli tablolardır; yoğun bakım, endokrinoloji konsültasyonu ve tetikleyicinin (enfeksiyon, AKS, cerrahi, iyotlu kontrast, amiodaron) tedavisi gerekir.
- Dikkat: Adrenal krizden şüphelenilen hastada hidrokortizonu tanı testi veya görüntüleme için geciktirmek ölümcül olabilir.
- Dikkat: Tiroid fırtınasında iyotu tiyonamidden önce vermek yeni hormon sentezi için substrat sağlar ve tabloyu kötüleştirir.
- Dikkat: Sülfonilüre ile hipoglisemi düzeldi diye hastayı kısa izlemle taburcu etmek, saatler sonra tekrarlayan ağır hipoglisemiye yol açar.
Endokrinoloji konsültasyonu, PTU/metimazol ve iyot preparatlarının (Lugol vb.) acil serviste erişilebilirliği ve IV levotiroksin temini kurum eczanesine göre önceden belirlenmelidir.
- ESE/Endocrine Society 2024: European Society of Endocrinology and Endocrine Society Joint Clinical Guideline: Diagnosis and Therapy of Glucocorticoid-Induced Adrenal Insufficiency (Beuschlein F et al., 2024).
- Endocrine Society 2016: Diagnosis and Treatment of Primary Adrenal Insufficiency: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline (Bornstein SR et al., J Clin Endocrinol Metab 2016).
- ATA 2016: 2016 American Thyroid Association Guidelines for Diagnosis and Management of Hyperthyroidism and Other Causes of Thyrotoxicosis (Ross DS et al., Thyroid 2016).
- ADA 2025: Standards of Care in Diabetes—2025, Section 6: Glycemic Goals and Hypoglycemia (Diabetes Care 2025).