Akut Karın ve Üst/Alt Gastrointestinal Kanama Yönetim Kılavuzu
Akut Mezenter İskemi, Perforasyon/Apandisit/Kolesistit, Glasgow-Blatchford, Transfüzyon Eşiği ve Endoskopi
Akut karın ağrısıyla başvuran hastada yaşamı tehdit eden vasküler/cerrahi nedenlerin (akut mezenter iskemi, abdominal aort anevrizması rüptürü, içi boş organ perforasyonu) tanınması, erken analjezi ilkesi; üst ve alt GİS kanamada Glasgow-Blatchford skoru, kısıtlı transfüzyon stratejisi, PPI/vazoaktif ilaçlar ve endoskopi zamanlaması.
Yatak Başı İlk Yaklaşım Adımları
- Yaş > 50 + karın/böğür/sırt ağrısı + hipotansiyon veya senkopta ilk 3 dakikada yatak başı USG (POCUS) ile Abdominal Aort Anevrizması (AAA > 3 cm; rüptür riski > 5,5 cm) dışlayın!
- Akut Karında Erken Analjezi: Cerrahi muayeneyi bozacağı endişesiyle hastayı ağrı içinde bekletmeyin; titre edilen IV Parasetamol veya Fentanil/Morfin tanı doğruluğunu azaltmaz, hasta uyumunu artırır.
- GİS Kanamada: İki adet 14–16G geniş periferik damar yolu açın, kan grubu/cross-match, hemogram, koagülasyon, BUN/kreatinin ve kan gazı alın; şok indeksini hesaplayın.
Tanı, Risk Sınıflaması ve Klinik Karar Algoritması
1. Akut Karında Yüksek Mortaliteli Tablolar (WSES Kılavuzları)
- Akut Mezenter İskemi: Atriyal fibrilasyon, kalp yetmezliği veya yaygın aterosklerozu olan hastada 'fizik muayene bulgusuyla uyumsuz çok şiddetli karın ağrısı' + laktat yüksekliği / metabolik asidoz. Düz grafi veya USG dışlamaz; zaman kaybetmeden trifazik BT Anjiyografi çekilir.
- İçi Boş Organ Perforasyonu: Ani başlayan bıçak saplanır tarzda yaygın karın ağrısı + tahta karın (defans/rebound); ayakta direkt batın/akciğer grafisinde diyafram altı serbest hava (duyarlılığı %70'tir; şüphede BT altın standarttır).
- Akut Kolesistit / Kolanjit ve Akut Apandisit: Sağ üst kadran ağrısı + Murphy pozitifliğinde POCUS/USG; Charcot triadı (Ateş + Sarılık + Sağ üst kadran ağrısı) ve Reynolds pentadında (+ Hipotansiyon + Bilinç bulanıklığı) Akut Süpüratif Kolanjit düşünülüp erken antibiyotik ve acil ERCP/biliyer drenaj planlanır.
2. Üst GİS Kanamada Risk Sınıflaması ve Kısıtlı Transfüzyon (ESGE 2021)
- Glasgow-Blatchford Skoru (GBS): GBS ≤ 1 olan çok düşük riskli hastalar hastaneye yatırılmadan poliklinik endoskopisiyle güvenle taburcu edilebilir.
- Kısıtlı (Restriktif) Eritrosit Transfüzyonu: Hemodinamik olarak stabil hastalarda transfüzyon eşiği Hb ≤ 7 g/dL (hedef Hb 7–9 g/dL); akut/kronik koroner arter hastalığı olanlarda eşik Hb ≤ 8 g/dL (hedef 8–10 g/dL). Aşırı transfüzyon portal basıncı ve yeniden kanama ile mortaliteyi artırır!
- Antikoagülan / Antiplatelet Yönetimi: Kardiyovasküler sekonder korunma amacıyla kullanılan düşük doz ASA kesilmez (veya hemostaz sonrası 3–5 günde yeniden başlanır); yaşamı tehdit eden kanamada Varfarin/DOAK hızla 4F-PCC / spesifik antidotla geri döndürülür.
3. Varis Dışı vs. Varis Kanaması Medikal ve Endoskopik Yönetimi
- Varis Dışı Üst GİS Kanama (Peptik Ülser): Yüksek doz Proton Pompa İnhibitörü (Pantoprazol 80 mg IV bolus, ardından 8 mg/saat infüzyon veya aralıklı yüksek doz IV) + endoskopide görüntüyü iyileştirmek için seçilmiş ağır kanamada işlem öncesi 250 mg IV Eritromisin (prokinetik) + İlk 24 saat içinde Üst GİS Endoskopi.
- Özofagus / Fundus Varis Kanaması (Siroz — Baveno VII): 1) Vazoaktif İlaç (endoskopi beklenmeden hemen başlanır: Terlipressin 2 mg IV bolus → 4–6 saatte bir 1–2 mg VEYA Oktreotid 50 mcg IV bolus → 50 mcg/saat infüzyon VEYA Somatostatin 250 mcg bolus → 250 mcg/saat), 2) Zorunlu Profilaktik Antibiyotik (Seftriakson 1×1 g IV, 5–7 gün — bakteriyel translokasyon ve mortaliteyi azaltır!), 3) Hemodinamik stabilizasyon sonrası İLK 12 SAAT içinde endoskopik bant ligasyonu.
Tedavi ve Yönetim İlkeleri
Alt Gastrointestinal Kanama (Hematokezya) Uyarısı
Hemodinamik instabilite veya şok indeksinin >1 olduğu masif hematokezya hastalarının %10–15'inde kaynak aslında çok hızlı bir ÜST GİS KANAMASIDIR (duodenal ülser veya aortoenterik fistül); resüsitasyon sonrası önce üst GİS endoskopi veya BT Anjiyografi yapılır.
- Dikkat: Doğurganlık çağındaki her kadın akut karın hastasında (alt kadran ağrısı, senkop veya vajinal lekelenme) β-hCG ve yatak başı pelvik POCUS ile RÜPTÜRE EKTOPİK GEBELİK ilk 10 dakikada dışlanmalıdır!
- Dikkat: Akut mezenter iskemide peritoneal irritasyon bulguları (defans/rebound) geliştiğinde bağırsak nekrozu ve perforasyon artık yerleşmiştir; tanı peritoneal bulgular başlamadan konulmalıdır.
Gastroenteroloji acil endoskopi icap ekibi aktivasyonu, genel cerrahi akut karın konsültasyonu ve girişimsel radyoloji mezenter/GİS anjiyografi süreci kurum işleyişine göre yürütülür.
- ESGE 2021: Nonvariceal upper gastrointestinal hemorrhage: European Society of Gastrointestinal Endoscopy (ESGE) Guideline Update 2021 (Gralnek IM et al., Endoscopy 2021).
- Baveno VII & WSES: Baveno VII — Renewing consensus in portal hypertension (de Franchis R et al., J Hepatol 2022) & World Society of Emergency Surgery (WSES) Guidelines on Acute Mesenteric Ischemia, Acute Appendicitis, and Acute Calculus Cholecystitis.