Omurga, Toraks, Abdomen-Pelvis Travması ve Crush (Ezilme) Sendromu Kılavuzu
NEXUS / Kanada C-Spine, Nörojenik Şok, Toraks Travması (Tüp/Torakotomi), Pelvik Kırık Kanaması ve Enkaz/Crush Yönetimi
Servikal omurga görüntüleme kuralları (NEXUS ve Kanada C-Spine) ve nörojenik şok yönetimi; künt/penetran toraks ve batın travmasında yatak başı girişimler; pelvik halka kırığına bağlı retroperitoneal hemorajik şok kontrolü ve deprem/göçük sonrası crush sendromunda kurtarma öncesi sıvı ve hiperkalemi yönetimi.
Yatak Başı İlk Yaklaşım Adımları
- Servikal İmmobilizasyon ve Kaldırma: Uyanık, entoksike olmayan hastada NEXUS veya Kanada Servikal Kuralı negatifse boyunluk klinik olarak çıkarılır; kriter pozitifse servikal BT çekilene dek korunur.
- Toraksta Yaşamı Tehdit Eden 6 Yaralanma (ATOMFC): Airway obstrüksiyonu, Tansiyon pnömotoraks, Açık (Open) pnömotoraks (3 kenarı kapalı valfli pansuman), Masif hemotoraks, Flail chest (yelken göğüs + pulmoner kontüzyon) ve Kardiyak tamponad.
- Enkaz Altı / Uzamış Ezilme (Crush) Hastasında: Ekstremite enkazdan kurtarılmadan ÖNCE (reperfüzyon başlamadan) damar yolu açılıp 1000 mL/saat Potasyumsuz %0,9 NaCl başlatılır ve kurtarma sonrası hemen EKG + K⁺ bakılır!
Tanı, Risk Sınıflaması ve Klinik Karar Algoritması
1. Spinal Travma ve Nörojenik Şok vs. Spinal Şok Ayrımı
- Spinal Şok (Nörolojik Fenomen): Kord yaralanması sonrası lezyon altında geçici flask paralizi, arefleksi ve duyu kaybıdır; hemodinamik bir şok değildir, bulbo-kavernöz refleksin dönüşüyle sonlanır.
- Nörojenik Şok (Hemodinamik Şok — T6 ve Üzeri Yaralanma): Sempatik zincirin kesilmesine bağlı vazodilatasyon (HİPOTANSİYON) + karşılanmamış vagal tonus (BRADİKARDİ) + sıcak/kuru cilt. Ancak çoklu travmada önce kanama (hemorajik şok) dışlanmalıdır! Tedavi: Dengeli sıvı + Noradrenalin (hem alfa-1 hem beta-1 etki) ± bradikardide Atropin; kord perfüzyonu için hedef OAB ≥85–90 mmHg (ilk 5–7 gün) tutulur, rutin yüksek doz metilprednizolon artık önerilmez.
2. Toraks, Abdomen ve Pelvis Travması Kritik Kararları (ATLS / WSES)
- Acil Torakotomi Endikasyonları: Göğüs tüpü takıldığında ilk anda ≥1500 mL kan gelmesi veya 2–4 saat boyunca ≥200 mL/saat kanamanın sürmesi. Penetran toraks travmasında şahitli kardiyak arrest (<15 dk KPR) varsa acil resüsitatif torakotomi.
- Künt Batın Travması (Dalak / Karaciğer Yaralanması): Hemodinamisi stabil hastada yüksek dereceli yaralanmada bile standart yaklaşım ameliyatsız izlem (NOM) ve aktif ekstravazasyonda anjioembolizasyondur; hemodinamisi instabil + eFAST pozitif hasta doğrudan laparotomiye gider.
- Pelvik Halka Kırığı ve Retroperitoneal Kanama: Trokanter majörler üzerinden pelvik bağlayıcı/çarşaf (pubik simfizi kapatır; iliak kanatlara bağlanmaz!), bacakları iç rotasyonda sabitleme, MTP + TXA. İnstabil hastada eFAST negatifse kanama retroperitonealdir → Preperitoneal Pelvik Packing ve/veya Pelvik Anjioembolizasyon / REBOA.
3. Crush (Ezilme) Sendromu ve Kompartman Sendromu (ISN RDRTF)
- İskemi-Reperfüzyon: Bası kalktığında ezilmiş kastan dolaşıma masif Potasyum, Fosfat, Miyoglobin, Kreatin Kinaz (CK) ve Laktik Asit hücum eder, damar içinden kasa litrelerce sıvı kaçar (üçüncü boşluk kaybı → hipovolemik şok + hiperkalemik arrest + miyoglobinürik ABH).
- Sıvı Protokolü: Potasyum içeren solüsyonlar (Ringer Laktat dahil!) KESİNLİKLE YASAKTIR. %0,9 İzotonik NaCl (veya yarı izotonik + sodyum bikarbonat kombinasyonu) ile idrar çıkışı 200–300 mL/saat (>3 mL/kg/saat) olacak şekilde agresif hidrasyon yapılır; anüri gelişmişse sıvı yüklemesi kesilip acil hemodiyalize alınır.
- Fasiyotomi Kuralı: Crush yaralanmasında profilaktik fasiyotomi enfeksiyon ve amputasyon riskini artırdığı için ÖNERİLMEZ; yalnızca objektif kompartman içi basınç >30 mmHg (veya diyastolik KB − kompartman basıncı <30 mmHg) ya da distal nabız kaybı varsa yapılır.
Tedavi ve Yönetim İlkeleri
Açık Kırıklarda Erken Antibiyotik ve Tetanoz (Gustilo-Anderson)
Açık kırıklarda enfeksiyonu önleyen en önemli faktör İLK 1 SAAT içinde IV antibiyotik başlanmasıdır: Tip I–II kırıklarda Sefazolin 2 g IV (8 saatte bir); Tip III (geniş yumuşak doku hasarı/kontaminasyon) kırıklarda Sefazolin + Gentamisin (veya Seftriakson); toprak/çiftlik yaralanmasında + Penisilin/Metronidazol. Kaba kir temizlenir, steril ıslak gazla kapatılır, atellenir ve tetanoz profilaksisi yapılır.
Üretral Yaralanma Şüphesi
Pelvik kırıkla birlikte üretral meada kan, perineal/skrotal ekimoz veya prostatın yüksek yerleşimi varsa körlemesine Foley sonda zorlanmaz; önce retrograd üretrografi veya üroloji konsültasyonu ile suprapubik kateter planlanır.
- Dikkat: Enkazdan yeni çıkarılmış, bilinci açık ve konuşan bir depremzede reperfüzyon hiperkalemisi nedeniyle dakikalar içinde VF/asistoliye girebilir; laboratuvar sonucunu beklemeden EKG çekin ve kalsiyum glukonatı hazır tutun!
- Dikkat: Kompartman sendromunda 'nabızların alınması' sendromu dışlamaz; nabız kaybı geri dönüşsüz doku nekrozunun çok geç bir bulgusudur (en erken bulgu pasif kas gerilmesiyle artan orantısız ağrıdır).
Çoklu travma ekip aktivasyonu, girişimsel radyoloji pelvik embolizasyon ve afet/crush durumunda acil hemodiyaliz ünitesi koordinasyonu kurum afet ve travma planına göre yürütülür.
- ATLS 10th Ed. & WSES Pelvis: Advanced Trauma Life Support (ATLS) 10th Edition & WSES Guidelines for Pelvic Trauma (Coccolini F et al., World J Emerg Surg).
- ISN RDRTF Crush: Recommendations for the Management of Crush Victims in Mass Disasters (Sever MS et al., Nephrol Dial Transplant / Kidney Int).