Entübasyon Sonrası Ventilatör Yönetimi, Ani Kötüleşme (DOPES) ve Trakeostomi Acilleri Kılavuzu
İdeal Vücut Ağırlığına Göre Başlangıç Ayarları, Obstrüktif/Asidotik Hasta Stratejileri, Tepe-Plato Basınç Analizi ve Trakeostomi/Larenjektomi Hava Yolu Acilleri
Entübasyon hava yolu yönetiminin sonu değil, ventilasyon döneminin başlangıcıdır. Acil serviste beklenen entübe hastada akciğer koruyucu ayarlar, hastalığa özgü ventilatör stratejileri, ani desatürasyon ve hipotansiyonun sistematik değerlendirmesi (DOPES) ile trakeostomili ve larenjektomili hastanın hava yolu acillerinde yapılandırılmış yaklaşım.
Yatak Başı İlk Yaklaşım Adımları
- Tüp Yerini Doğrulayın ve Sabitleyin: Dalga formlu kapnografi (sürekli ETCO₂) + bilateral solunum sesi; akciğer grafisinde tüp ucu karinanın yaklaşık 3–5 cm üzerinde olmalı. Dudak hizasındaki cm işaretini kaydedin, orogastrik sonda takın.
- Akciğer Koruyucu Başlangıç Ayarı: Tidal volümü gerçek kiloya değil, boya göre İDEAL vücut ağırlığına (İVA) göre hesaplayın (6–8 mL/kg İVA; ARDS'de 6 mL/kg). PEEP 5 cmH₂O, FiO₂ %100 ile başlayıp SpO₂ hedefine (genellikle %92–96; KOAH'ta %88–92) göre hızla azaltın.
- İlk 30 Dakikada Kontrol: Plato basıncını ölçün (inspiratuvar duraklama ile; hedef ≤30 cmH₂O), arter/venöz kan gazı alın ve analjezi öncelikli sedasyonu (önce opioid, sonra gerekiyorsa sedatif) başlatın; yatak başını 30° yükseltin, kaf basıncını 20–30 cmH₂O aralığında tutun.
Tanı, Risk Sınıflaması ve Klinik Karar Algoritması
1. Hastalığa Göre Başlangıç Ventilatör Stratejisi
- İdeal Vücut Ağırlığı: Erkek = 50 + 0,91 × (boy cm − 152,4); Kadın = 45,5 + 0,91 × (boy cm − 152,4). Obez hastada gerçek kiloya göre volüm vermek barotravma ve volütravmaya yol açar.
- Standart / Akciğer Koruyucu (ARDS, pnömoni, sepsis): VT 6 mL/kg İVA, solunum sayısı 16–20/dk (gerekirse 30–35'e kadar), PEEP/FiO₂ tablosuna göre PEEP artırımı; plato ≤30 cmH₂O, sürüş basıncı (plato − PEEP) mümkünse <15 cmH₂O. pH ≥7,25 ise hafif hiperkapni kabul edilebilir.
- Obstrüktif (Astım / KOAH): Ekspiryuma zaman tanıyın — düşük solunum sayısı (10–12/dk), VT 6–8 mL/kg İVA, yüksek inspiratuvar akım ile I:E oranı 1:4–1:5. Permisif hiperkapni kabul edilir; ekspiryum sonu akım grafiği sıfıra inmiyorsa oto-PEEP vardır.
- Ağır Metabolik Asidoz (DKA, salisilat, laktik asidoz): Hastanın entübasyon öncesi yüksek dakika ventilasyonunu taklit edin (solunum sayısı 24–30/dk); PaCO₂/ETCO₂ yükselmesi ani pH düşüşü ve arreste neden olabilir. Salisilat zehirlenmesinde entübasyon kararı toksikoloji ve hemodiyaliz planıyla birlikte verilir.
2. Ani Desatürasyon veya Hipotansiyon: DOPES ve Basınç Analizi
- İlk Hamle: Hastayı ventilatörden ayırın ve %100 O₂ ile ambu (BVM) ile elle ventile edin. Elle kolay ventile oluyorsa sorun büyük olasılıkla ventilatör/devrededir; zor oluyorsa hasta veya tüp kaynaklıdır.
- D – Displacement (Yer Değiştirme): Tüp özofagusa veya sağ ana bronşa kaymış olabilir; kapnografi dalgası ve tüp cm işareti kontrol edilir.
- O – Obstruction (Tıkanma): Sekresyon, kan, tüpün katlanması veya ısırılması; aspirasyon kateteri tüpten rahat geçmelidir.
- P – Pneumothorax: Tek taraflı solunum sesi azalması, yüksek hava yolu basıncı, hipotansiyon; POCUS'ta kayma (sliding) yokluğu ve akciğer noktası. Tansiyon pnömotoraksta görüntüleme beklenmeden dekompresyon yapılır.
- E – Equipment (Ekipman): Oksijen kaynağı, devre bağlantıları, ventilatör alarmları ve kaf kaçağı kontrol edilir.
- S – Stacking (Hava Hapsi / Oto-PEEP): Obstrüktif hastada ventilatörden ayırıp göğse hafifçe bastırarak havanın boşalması sağlanır; sonra solunum sayısı azaltılır.
- Tepe ve Plato Basıncı: Tepe basıncı yüksek + plato normal → hava yolu direnci (tıkalı/katlanmış tüp, bronkospazm, sekresyon). Tepe ve plato birlikte yüksek → kompliyans sorunu (pnömotoraks, ARDS, sağ ana bronş entübasyonu, abdominal kompartman, oto-PEEP).
3. Trakeostomi ve Larenjektomi Hava Yolu Acilleri (NTSP Yaklaşımı)
- Önce Hastayı Tanıyın: Trakeostomili hastanın üst hava yolu (ağız/burun) açıktır ve gerekirse oral entübasyon yapılabilir. Total larenjektomili hasta ise yalnızca boyundan solur; ağızdan oksijen verilemez, oral entübasyon yapılamaz — tüm girişimler stomadan yapılır.
- Değerlendirme: Ağız VE stoma üzerinden bak-dinle-hisset; oksijeni hem yüze hem stomaya verin. Kapnografiyi stoma/tüp ağzına bağlamak açıklığı en hızlı gösteren yöntemdir.
- Açıklık Basamakları: Konuşma valfi/kapağı çıkar → iç kanülü çıkar → aspirasyon kateterini geçir. Kateter geçmiyorsa kafı söndür. Düzelme yoksa ve hasta kötüleşiyorsa trakeostomi tüpünü çıkarın; olgunlaşmış stomadan oksijenlenmeyi sürdürün.
- Yeniden Oksijenasyon: Trakeostomili hastada standart yüz maskesi/BVM ile ağızdan (stoma parmakla kapatılarak) veya stoma üzerinden pediatrik maske/LMA ile ventilasyon; gerekirse stomadan küçük çaplı (ör. 6.0) kaflı tüp veya oral entübasyon. Taze (<7–10 gün) trakeostomide trakt oturmamıştır; tüp çıkarsa kör yeniden yerleştirme yalancı yol açabilir.
Tedavi ve Yönetim İlkeleri
Entübasyon Sonrası Hipotansiyon
Nedenler: sedatif/indüksiyon ilaçları, pozitif basıncın venöz dönüşü azaltması (özellikle hipovolemide), oto-PEEP ve tansiyon pnömotoraks. Önce ventilatörden ayırıp oto-PEEP ve pnömotoraksı dışlayın; ardından sıvı yanıtını değerlendirip noradrenalin infüzyonu başlatın. Sedasyonu tamamen kesmek yerine hemodinamiye uygun ajan ve doz seçin.
Sedasyon ve Analjezi
Analjezi öncelikli yaklaşım uygulanır (ör. fentanil infüzyonu), gerekiyorsa üzerine propofol veya midazolam eklenir; uzun etkili paralitik verilmiş hastada sedasyonun yeterli olduğundan emin olun. Hedef sedasyon düzeyini (ör. RASS) belirleyip kaydedin. Doz ve infüzyon hızları için ilaç rehberine ve kurum protokolüne başvurun.
Trakeostomi Kanaması
İlk 48 saatteki kanamalar çoğunlukla cerrahi yara kaynaklıdır. Haftalar içinde ortaya çıkan, kısa süreli kendiliğinden duran 'uyarıcı' (sentinel) kanama trakeo-innominat arter fistülünü düşündürür ve acil cerrahi değerlendirme gerektirir. Masif kanamada kafı aşırı şişirerek tamponad denenir; başarısızsa tüp çıkarılıp oral entübasyon yapılır ve stomadan parmakla arteri sternuma doğru bastırma (Utley manevrası) uygulanırken hasta ameliyathaneye alınır.
- Dikkat: Kapnografi dalgasının kaybolması: aksi kanıtlanana kadar tüp yer değiştirmesi veya kardiyak arresttir — önce nabız ve tüp kontrol edilir.
- Dikkat: Obstrüktif hastada solunum sayısını artırarak CO₂'yi düşürmeye çalışmak oto-PEEP'i ve hipotansiyonu ağırlaştırır.
- Dikkat: Larenjektomili hastaya ağızdan oksijen/entübasyon denemek zaman kaybettirir; yatak başında 'boyundan solunum yapan hasta' işareti olmalıdır.
- Dikkat: Yüksek plato basıncında (>30 cmH₂O) volümü azaltmadan PEEP artırmak barotravma riskini yükseltir.
Entübe hastanın yoğun bakıma devrine kadar ventilatör ayarları, plato basıncı, kan gazı ve sedasyon hedefi saatlik izlem formuna kaydedilir. Trakeostomili/larenjektomili hastaların yatağına tüp tipi, çapı ve açılış tarihini gösteren kart ile yedek tüp (aynı ve bir küçük boy) bulundurulur.
- ARDS Network (NEJM 2000): Ventilation with Lower Tidal Volumes as Compared with Traditional Tidal Volumes for Acute Lung Injury and the Acute Respiratory Distress Syndrome.
- ESICM (Intensive Care Med 2023): ESICM guidelines on acute respiratory distress syndrome: definition, phenotyping and respiratory support strategies.
- National Tracheostomy Safety Project (Anaesthesia 2012): Multidisciplinary guidelines for the management of tracheostomy and laryngectomy airway emergencies (McGrath BA et al.).