ACİLTıp FOAMed
Sanal Hasta
Tüm Guidelines / 4. Travma ve Kanama
KATEGORİ 4 Travma ve Kanama ISBI 2016–2018 • ATLS 10th Ed. • ABA SON KONTROL: 2026-11

Yanık Resüsitasyonu, İnhalasyon Yanığı ve Sevk Kriterleri Kılavuzu

%TVYA Hesabı, Parkland/Rule of Ten, Soğutma, Havayolu, CO/Siyanür ve Burn Center Sevki

Yanık hastasında ilk soğutma ve havayolu güvenliği, toplam vücut yüzey alanı (TVYA) hesabı, Parkland ve Rule of Ten ile sıvı resüsitasyonunun idrar çıkışına göre titrasyonu, inhalasyon yanığı, CO/siyanür ve yanık merkezine sevk kriterleri.

İLK DEĞERLENDİRME & KRİTİK ÖNCELİKLER

Yatak Başı İlk Yaklaşım Adımları

  1. Yanık kaynağını uzaklaştırın, yapışmayan giysi ve takıları çıkarın; yanığı 20 dakika boyunca serin (15–25°C) akan suyla soğutun. Buz kullanmayın; geniş yanıkta soğutma sırasında hipotermiye dikkat edin ve yanık sonrası ilk 3 saat içinde soğutma yarar sağlar.
  2. Havayolu: Yüzde/boyunda yanık, yanık burun kılları, ses kısıklığı, balgamda is, kapalı alan yangını, stridor veya dilde ödem varsa inhalasyon yanığı kabul edilir; ödem hızla ilerlediği için erken entübasyonu geciktirmeyin.
  3. %100 oksijen verin; kapalı alan yangınında ko-oksimetri ile COHb ve laktat bakın. Laktat ≥8–10 mmol/L + koma/hipotansiyon siyanür toksisitesini düşündürür; Hidroksokobalamin 5 g IV uygulanır.

Tanı, Risk Sınıflaması ve Klinik Karar Algoritması

1. Yanık Alanı ve Derinliği

  • Erişkinde dokuzlar kuralı: Baş 9, her kol 9, her bacak 18, gövde ön 18, gövde arka 18, genital 1. Çocukta Lund-Browder; hastanın avuç içi (parmaklar dahil) yaklaşık %1 TVYA'dır.
  • Yalnızca ikinci ve üçüncü derece (parsiyel/tam kat) yanıklar TVYA'ya dahil edilir; birinci derece (eritem) hesaba katılmaz.
  • Ciddi yanık belirteçleri: Yüz/el/ayak/genital/majör eklem/dairesel yanık, kimyasal ve elektrik yanıkları, inhalasyon yanığı, çocuk ve yaşlı hasta, eşlik eden travma veya ağır komorbidite → yanık merkezi ile konuşun.

2. Sıvı Resüsitasyonu (Erişkin)

  • Parkland: 4 mL × kg × %TVYA Ringer Laktat (ilk 24 saat), toplam hacmin yarısı ilk 8 saatte (yanıktan itibaren), kalanı sonraki 16 saatte. Modern yaklaşımlarda aşırı sıvıdan (fluid creep) kaçınmak için 2–4 mL/kg/%TVYA başlanıp idrar çıkışına göre titre edilir.
  • Rule of Ten: Erişkinde (40–80 kg) başlangıç hızı = %TVYA × 10 mL/saat; 80 kg üzerinde her 10 kg için +100 mL/saat eklenir.
  • Hedef idrar çıkışı erişkinde 0,5 mL/kg/saat (yaklaşık 30–50 mL/saat), çocukta 1 mL/kg/saat; elektrik yanığı ve rabdomiyolizde daha yüksek. İdrar çıkışına göre saatlik %20–25 artırılır veya azaltılır; kolloid ve rutin profilaktik diüretik verilmez.
  • Yanık şokunda hipotansiyon geç bulgudur; tek başına hipotansiyon varsa kanama, kardiyak, nörojenik neden veya inhalasyon/CO etkisi araştırılır.

Tedavi ve Yönetim İlkeleri

KLİNİK UYGULAMA

Analjezi, Yara Bakımı ve Dairesel Yanıklar

IV titre opioid (Fentanil/Morfin) ve gerekirse düşük doz Ketamin ile analjezi sağlanır; yaralar temiz sargı ile örtülür (topikal ajan yanık merkezi kararıyla). Dairesel ekstremite/toraks yanığında kompartman sendromu ve ventilasyon kısıtlılığı için eskarotomi gerekebilir. Tetanoz profilaksisi unutulmaz.

KLİNİK UYGULAMA

Kimyasal, Elektrik ve Özel Yanıklar

Kimyasal yanıkta kuru kimyasalı süpürün ve en az 30 dakika bol suyla yıkayın (hidroflorik asitte kalsiyum glukonat jeli/IV kalsiyum, elementel metalde su yerine yağ/kuru yöntem). Elektrik yanığında EKG, CK, idrar miyoglobini ve rabdomiyoliz izlemi; yüksek voltajda cilt yanığı gizli doku hasarını yansıtmaz.

KIRMIZI BAYRAKLAR & KLİNİK TUZAKLAR
  • Dikkat: Yanık hastasında 'kuru' görünen havayolu inhalasyon hasarını dışlamaz; ödem saatler içinde gelişir, erken entübasyon geç krikotirotomiden güvenlidir.
  • Dikkat: Aşırı sıvı resüsitasyonu (fluid creep) abdominal/ekstremite kompartman sendromu, pulmoner ödem ve ARDS yapar; idrar çıkışı 0,5 mL/kg/saat'in belirgin üstüne çıkarsa sıvı hızını azaltın.
  • Dikkat: Pulse oksimetre COHb'yi ayırt edemez; kapalı alan yangınında SpO₂ normal olsa bile ko-oksimetri ile COHb ölçülmelidir.
YEREL PROTOKOL & HASTANE İŞLEYİŞİ AYRIMI

Yanık merkezine sevk, transfer öncesi sıvı hızı ve yara örtüsü, yanık yoğun bakım yatış kriterleri ve tetanoz profilaksisi kurum/bölge protokolüne göre yürütülür.

Kılavuz Kaynakçası ve Referanslar
DOĞRULANMIŞ KAYNAKLAR
  1. ISBI 2016 & 2018: ISBI Practice Guidelines for Burn Care (Burns 2016) & ISBI Practice Guidelines for Burn Care, Part 2 (Burns 2018).
  2. ATLS 10th Ed.: American College of Surgeons Advanced Trauma Life Support (ATLS) 10th Edition — Thermal Injuries chapter.