Travmatik Beyin Hasarı (TBH) ve Gebelikte Travma Yönetim Kılavuzu
İkincil Beyin Hasarının Önlenmesi, Herniasyon Yönetimi, Kanada BT Kuralları ve Gebede Travma / Perimortem Sezaryen
Travmatik beyin hasarında (TBH) hipoksi ve hipotansiyonun mutlak önlenmesi, kafa içi basınç artışı (KİBAS) ve herniasyonda hiperosmolar tedavi, hafif kafa travmasında BT endikasyon kuralları ve gebe travma hastasında sol lateral uterin deplasman, Anti-D ve resüsitatif histerotomi.
Yatak Başı İlk Yaklaşım Adımları
- TBH'de Tek Kural: Tek bir hipotansiyon (SKB < 100–110 mmHg) veya hipoksi (SpO₂ < %90) atağı mortaliteyi iki katına çıkarır; TBH şüphesinde permisif hipotansiyon KESİNLİKLE UYGULANMAZ!
- GKS ≤ 8 olan hastayı nöroprotektif RSI ile entübe edin, ETCO₂'yi 35–40 mmHg (normokapni) aralığında tutun.
- ≥20. gebelik haftasındaki her travma hastasında uterusu manuel olarak sola çekin veya hastayı 15–30° sol lateral eğime alın.
Tanı, Risk Sınıflaması ve Klinik Karar Algoritması
1. Travmatik Beyin Hasarı (TBH) Fizyolojik Hedefleri (BTF Kılavuzu)
- Kan Basıncı Hedefi: 50–69 yaş arası SKB ≥ 100 mmHg; 15–49 yaş ve >70 yaş için SKB ≥ 110 mmHg (OAB ≥ 80 mmHg).
- Oksijenasyon & Ventilasyon: SpO₂ ≥ %94, PaCO₂ 35–45 mmHg. Profilaktik hiperventilasyon (PaCO₂ ≤ 25 mmHg) serebral iskemi yaptığı için kontrendikedir.
- CRASH-3 (TBH'de TXA): Hafif-orta TBH (GKS 9–15) veya BT'de intrakraniyal kanama olup her iki pupili reaktif hastalarda ilk 3 saat içinde verilen TXA kafa travmasına bağlı ölümü azaltır.
2. Akut Herniasyon (Anizokori, Cushing Triadı, GKS ≥2 Puan Düşüş) Yönetimi
- Yatak başını 30° yükseltin, sert servikal boyunluğun jugüler venöz dönüşü bozacak kadar sıkı olmadığından emin olun.
- Hiperosmolar Tedavi: %3 Hipertonik Salin 2–5 mL/kg IV (10–15 dakikada; hipotansif çoklu travmada ilk tercihtir!) VEYA hipotansiyon yoksa %20 Mannitol 0,25–1 g/kg IV bolus.
- Geçici Köprü Hiperventilasyon: Yalnızca ameliyathaneye gidene dek akut herniasyonda PaCO₂ 30–35 mmHg hedeflenir.
3. Gebelikte Travma Özel Kuralları
- Maternal Öncelik: Anne resüsitasyonu fetüsü kurtarmanın tek yoludur. Gerekli X-ray ve BT görüntülemeleri fetal radyasyon endişesiyle ertelenmez.
- Plasenta Dekolmanı (Ablatio Placentae): Minör karın travmasında bile gelişebilir; vajinal kanama olmasa dahi (gizli retroplasental kanama) ≥20 hafta gebeler en az 4–6 saat (risk faktörü varsa 24 saat) kardiyotokografi (NST) ile izlenmelidir.
- Rh İzoimmünizasyonu: Tüm Rh(-) gebe travma hastalarına ilk 72 saat içinde Anti-D İmmünglobulin (300 mcg) uygulanır ve Kleihauer-Betke testi değerlendirilir.
- Perimortem Sezaryen (Resüsitatif Histerotomi): ≥20–24 hafta gebede (uterus fundus göbek hizasında/üzerinde) maternal kardiyak arrest geliştiğinde 4. dakikada ROSC sağlanamazsa 5. dakikada doğumu tamamlamak üzere yatak başında kesi yapılır.
Tedavi ve Yönetim İlkeleri
Hafif Kafa Travmasında (GKS 13–15) Görüntüleme Kararı
Erişkinde Kanada Beyin BT Kuralı (GKS <15 2. saatte, açık/çökme/kaide kırığı şüphesi, ≥2 kusma, ≥65 yaş, >30 dk retrograd amnezi, tehlikeli mekanizma) ve çocukta PECARN kuralı ile gereksiz BT önlenir.
- Dikkat: Hipotansif çoklu travma + kafa travması hastasında ozmotik diürez yaparak hipovolemiyi derinleştireceği için Mannitol yerine %3 Hipertonik Salin tercih edilmelidir.
- Dikkat: Kafa kaidesi kırığı şüphesinde (rakun gözü, Battle işareti, rinore/otore) nazogastrik sonda veya nazotrakeal tüp intrakraniyal geçiş riski nedeniyle KONTRENDİKEDİR (orogastrik takılır).
Nöroşirürji acil kraniyotomi/dekompresyon çağrı protokolü ve gebe travmada kadın-doğum + yenidoğan ekibinin travma odasına eşzamanlı çağrılması kurum prosedürüne göre uygulanır.
- Brain Trauma Foundation (BTF): Guidelines for the Management of Severe Traumatic Brain Injury, Fourth Edition (Carney N et al., Neurosurgery) & CRASH-3 Trial (Lancet 2019).
- ATLS 10th Ed. & SOGC/ACOG: ATLS 10th Edition Chapter 12: Trauma in Pregnancy and Intimate Partner Violence & ACOG Guidelines for Diagnostic Imaging During Pregnancy.