Diyabetik Ketoasidoz (DKA) ve Hiperosmolar Hiperglisemik Durum (HHS) Kılavuzu
Tanı Kriterleri, Sıvı, Potasyum-Öncelikli İnsülin, Dekstroz Eklenmesi ve Çözülme Kriterleri
Hiperglisemik krizlerde tanı ve ciddiyet sınıflaması (β-hidroksibütirat dahil), tetikleyicilerin aranması, ilk saatte dengeli kristaloid, potasyum düzeyine göre insülin başlatma, 250 mg/dL altında dekstroz eklenmesi ve ketozun çözülmesine göre IV insülinden geçiş.
Yatak Başı İlk Yaklaşım Adımları
- Kan şekeri, venöz/arteriyel kan gazı, elektrolitler (K⁺ özellikle), kreatinin, β-hidroksibütirat (veya kan/idrar keton), anyon açığı, ozmolarite, EKG ve tetikleyici (enfeksiyon, AKS, inme, pankreatit, ilaç/insülin atlanması, SGLT2 inhibitörü) taraması yapın.
- DKA: Glikoz ≥200 mg/dL (veya bilinen diyabet) + β-hidroksibütirat ≥3,0 mmol/L (veya 2+ idrar keton) + pH <7,3 ve/veya bikarbonat <18 mmol/L. HHS: Glikoz ≥600 mg/dL, efektif ozmolarite ≥300 mOsm/kg, belirgin ketoz/asidoz yok; bilinç bozukluğu sık.
- Euglisemik DKA'yı atlamayın: SGLT2 inhibitörü, gebelik, açlık veya alkol varlığında glikoz <200 mg/dL olsa bile ketonemi ve asidoz varsa DKA yönetilir.
Tanı, Risk Sınıflaması ve Klinik Karar Algoritması
1. Sıvı ve Potasyum (İnsülinden Önce Potasyuma Bakın)
- Sıvı: İlk 1–2 saatte 500–1000 mL/saat dengeli kristaloid (Ringer Laktat/Plasmalyte veya %0,9 NaCl); sonrasında düzeltilmiş sodyuma ve hidrasyona göre 250–500 mL/saat. Şokta hızlı bolus ve vazopressör destek gerekebilir.
- K⁺ <3,5 mmol/L: İnsülin başlamadan önce potasyum replasmanı (10–20 mmol/saat) ve K⁺ >3,5 olana dek insülini geciktirin (aritmi/solunum arresti riski).
- K⁺ 3,5–5,0 mmol/L: Her litre sıvıya 10–20 mmol KCl ekleyin ve hedef 4–5 mmol/L; K⁺ >5,0 mmol/L ise potasyum eklemeyin ve 2 saatte bir kontrol edin.
- Bikarbonat rutin verilmez; çok ağır asidozda (pH <7,0) uzman kararıyla düşünülebilir. Fosfat yalnızca ağır eksikliği (<1,0 mg/dL), kardiyak disfonksiyon veya solunum depresyonu varsa replase edilir.
2. İnsülin, Dekstroz ve Çözülme Kriterleri
- İnsülin: Regüler insülin 0,1 U/kg/saat IV sabit infüzyon (isteğe bağlı 0,1 U/kg bolus). İlk saatte glikoz en az %10 (50–75 mg/dL/saat) düşmelidir; düşmüyorsa infüzyon hızını artırın veya hidrasyonu kontrol edin.
- Glikoz 250 mg/dL'nin altına inince (DKA) %5–10 dekstroz içeren sıvı ekleyin ve insülini 0,05 U/kg/saat'e düşürerek ketozun çözülmesine kadar sürdürün; glikoz düşünce insülini kesmeyin.
- DKA çözülme: β-hidroksibütirat <0,6 mmol/L ve venöz pH ≥7,3 (veya bikarbonat ≥18 mmol/L). Bu ölçütler sağlandığında subkutan bazal/bolus insüline geçilir; IV insülin kesilmeden 1–2 saat önce subkutan insülin uygulanır.
- HHS: Önce sıvı (hedef glikoz düşüşü 50–75 mg/dL/saat); K⁺ >3,5 olduktan sonra düşük doz insülin (0,05 U/kg/saat). Efektif ozmolarite düşüşü ≤3–8 mOsm/kg/saat ve sodyum düşüşü 10 mmol/L/24 saati geçmeyecek şekilde yavaş olmalıdır.
Tedavi ve Yönetim İlkeleri
Tetikleyici Tedavisi, Pediyatrik DKA ve Serebral Ödem
Tetikleyici (enfeksiyon, AKS, inme) eş zamanlı tedavi edilir. Çocuk/ergen DKA'da hızlı hacim yüklemesi ve hızlı ozmolarite düşüşü serebral ödem riskini artırır; sıvılar 24–48 saatte eksikliği tamamlayacak şekilde yavaş verilir, nörolojik izlem yapılır ve baş ağrısı/bradikardi/bilinç değişikliğinde hiperosmolar tedavi (mannitol/%3 NaCl) düşünülür.
SGLT2 İnhibitörü, Gebelik ve Taburculuk
SGLT2 inhibitörü ilişkili euglisemik DKA'da ilacı kesin ve ketonemi çözülene dek dekstroz + insülin sürdürün; gebelik DKA'sında düşük glikozlarda bile ağır asidoz olabilir. Taburculuk öncesi subkutan insülin rejimi, eğitim, tetikleyici düzeltilmesi ve poliklinik takibi planlanır.
- Dikkat: K⁺ <3,3–3,5 mmol/L iken insülin başlamak ölümcül hipokalemiye yol açar; her zaman önce potasyuma bakın.
- Dikkat: IV insülin infüzyonunu glikoz normale dönünce kesmek ketozu tedavi edilmeden bırakır ve DKA'yı yeniden alevlendirir; ketonemi çözülene dek insülin sürdürülür.
- Dikkat: Ağır dehidratasyonda büyük hacimli sıvı yanında pH ve ozmolarite düşüşü çok hızlı olursa (çocukta) serebral ödem, (yaşlıda/HHS) osmotik demiyelinizasyon ve kardiyak yükleme riski artar.
Kurumun DKA/HHS insülin infüzyon protokolü (konsantrasyon, hız tablosu), kan keton ölçüm cihazı erişimi ve diyabet/endokrin yatış–konsültasyon süreçleri kurum işleyişine göre yürütülür.
- ADA/EASD/JBDS/AACE/DTS 2024: Hyperglycemic Crises in Adults With Diabetes: A Consensus Report (Umpierrez GE et al., Diabetes Care 2024).
- JBDS 2023: Joint British Diabetes Societies for Inpatient Care (JBDS-IP): The Management of Diabetic Ketoacidosis in Adults (2023 Update).