Akut Böbrek Hasarı (ABH), Rabdomiyoliz, Tümör Lizis ve Asit-Baz Bozuklukları
KDIGO evrelemesi, prerenal/renal/postrenal ayrımı, acil diyaliz (AEIOU), rabdomiyoliz, tümör lizis sendromu ve kan gazı (Winter formülü, delta oranı) yorumlama
Akut Böbrek Hasarı (ABH), 48 saat içinde serum kreatininin ≥0,3 mg/dL artması, 7 gün içinde bazalin ≥1,5 katına çıkması veya 6 saat boyunca idrar çıkışının <0,5 mL/kg/saat olmasıdır. Acil serviste her ABH hastasında ilk adım yaşamı tehdit eden Hiperkalemi ve Akciğer Ödemini dışlamak, yatak başı USG ile Postrenal obstrüksiyonu (glob vezikale/hidronefroz) aramak ve nefrotoksik ilaçları kesmektir. Kan gazı yorumlamasında sadece pH ve HCO₃'e bakmak yetmez; Anyon Açığı (albümine göre düzeltilmiş), Winter kompansasyon formülü ve Delta Oranı (gizli ikinci metabolik bozukluğu yakalamak için) birlikte hesaplanmalıdır.
Yatak Başı İlk Yaklaşım Adımları
- Oligüri/anüri veya yüksek kreatinin/BUN ile gelen hastada derhal 12-derivasyonlu EKG çek ve kan gazında K⁺ ile pH'a bak; EKG'de sivri T, geniş QRS veya K⁺ ≥6,0–6,5 mEq/L varsa beklemeksizin Kalsiyum Glukonat %10 (10–30 mL IV) + İnsülin/Dekstroz başla!
- Yatak başı POCUS ile 3 soruya yanıt ver: 1) Mesane dolu mu / Böbreklerde hidronefroz var mı? (Postrenal ABH -> Foley sonda / Nefrostomi), 2) Akciğerde B-çizgileri ve plevral efüzyon var mı? (Hipervolemi/Pulmoner ödem -> Sıvı verme, Furosemid/Diyaliz!), 3) Vena kava inferior kollabe mi? (Prerenal hipovolemi -> Dengeli kristalloid yüklemesi).
- Koyu (çay/kola rengi) idrar, kas ağrısı/güçsüzlüğü, immobilizasyon/ezilme, nöbet veya statin/kokain öyküsü varsa Rabdomiyoliz düşün: İdrar dipstick testinde Kan (Heme) (+++) iken mikroskopide eritrosit YOKSA (veya çok azsa) bu Miyoglobinüridir! Serum CK >1.000 U/L (veya normalin >5 katı) ise saatlik idrar çıkışını 200–300 mL/saat (3–4 mL/kg/saat) tutacak şekilde IV izotonik/dengeli kristalloid başla.
- Kemoterapi alan veya yüksek tümör yükü (lenfoma/lösemi) olan hastada ABH + Hiperürisemi (≥8 mg/dL) + Hiperkalemi + Hiperfosfatemi (≥4,5 mg/dL) + Sekonder Hipokalsemi varsa Tümör Lizis Sendromu (TLS) tanı: Agresif IV hidrasyon + Rasburikaz (0,2 mg/kg IV) veya Allopurinol başla; fosfat yüksekken kalsiyum-fosfat çökmesini önlemek için SADECE semptomatik/aritmik hipokalsemide kalsiyum ver!
- Tüm nefrotoksik ajanları (NSAİİ, ACEİ/ARB, Aminoglikozit, Vankomisin, Amfoterisin B, Metformin — laktik asidoz riski!) derhal durdur ve böbrekten atılan ilaçların dozlarını GFR'ye göre ayarla.
Tanı, Risk Sınıflaması ve Klinik Karar Algoritması
KDIGO ABH Evrelemesi ve Prerenal vs. İntrinsik (ATN) Ayrımı
- Evre 1: Kreatinin bazalin 1,5–1,9 katı (veya ≥0,3 mg/dL artış) veya idrar çıkışı <0,5 mL/kg/saat (6–12 saat). Evre 2: Kreatinin 2,0–2,9 katı veya idrar <0,5 mL/kg/saat (≥12 saat). Evre 3: Kreatinin ≥3,0 katı (veya ≥4,0 mg/dL'ye çıkış / RRT başlanması) veya idrar <0,3 mL/kg/saat (≥24 saat) veya anüri (≥12 saat).
- Prerenal ABH: Hipovolemi, sepsis, kalp yetmezliği, hepatorenal sendrom. BUN/Kreatinin oranı >20:1, İdrar Na <20 mEq/L, Fraksiyone Sodyum Atılımı (FENa) <%1 (diüretik kullanan hastada FEUrea <%35), idrar osmolalitesi >500 mOsm/kg ve idrar sedimenti temizdir (hiyalen silendirler).
- İntrinsik Renal ABH (Akut Tübüler Nekroz - ATN, Akut İnterstisyel Nefrit, Glomerülonefrit, Vasküler): ATN'de BUN/Kreatinin <15:1, İdrar Na >40 mEq/L, FENa >%2 (FEUrea >%50), idrar osmolalitesi <350 mOsm/kg ve sedimentte 'çamur kahverengisi granüler silendirler' görülür. İlaç ilişkili Akut İnterstisyel Nefritte (beta-laktam, NSAİİ, PPİ) ateş, döküntü, eozinofili ve lökosit silendirleri; Glomerülonefritte dismorfik eritrosit/eritrosit silendirleri vardır.
Acil Hemodiyaliz (Renal Replasman Tedavisi) Endikasyonları — AEIOU
- A — Acidosis (Asidoz): Medikal tedaviye (bikarbonat infüzyonu) dirençli veya hipervolemi nedeniyle sodyum bikarbonat verilemeyen ağır metabolik asidoz (pH <7,10–7,15).
- E — Electrolytes (Elektrolit): Medikal tedaviye dirençli, hızla yükselen (rabdomiyoliz, tümör lizis) veya EKG değişikliği yapan ağır Hiperkalemi (K⁺ >6,5 mEq/L).
- I — Intoxications (Zehirlenmeler): Diyalizle uzaklaştırılabilen toksinler (SLIME: Salisilat, Lityum, İsopropanol, Metanol/Etilen glikol, Karbamazepin, Valproat, Teofilin, Metformin laktik asidozu).
- O — Overload (Sıvı Yüklenmesi): Yüksek doz IV loop diüretiğe (örn. Furosemid 1–1,5 mg/kg IV stres testi) yanıt vermeyen hipoksemik pulmoner ödem.
- U — Uremia (Üremik Komplikasyonlar): Üremik ensefalopati (konfüzyon, asteriksis, nöbet), üremik perikardit/tamponad (antikoagülansız diyaliz!) veya üremik trombosit fonksiyon bozukluğuna bağlı kanama (Desmopresin/DDAVP 0,3 mcg/kg IV geçici olarak kanamayı azaltır).
Kan Gazı ve Asit-Baz Bozukluklarına Sistematik 5 Adım
- 1. Adım (pH ve Primer Bozukluk): pH <7,35 ise Asidemi (PaCO₂ >45 ise Solunumsal, HCO₃ <22 ise Metabolik); pH >7,45 ise Alkalemi (PaCO₂ <35 ise Solunumsal, HCO₃ >26 ise Metabolik).
- 2. Adım (Kompansasyon Uygun mu?): Metabolik Asidozda Winter Formülü: Beklenen PaCO₂ = (1,5 × HCO₃) + 8 (±2). Ölçülen PaCO₂ beklenenden yüksekse ek olarak Solunumsal Asidoz (yorulma/hipoventilasyon!), düşükse ek Solunumsal Alkaloz (örn. sepsis, salisilat) vardır.
- 3. Adım (Anyon Açığı - AG): AG = Na − (Cl + HCO₃) (Normal: 8–12 mEq/L). Hipoalbüminemide her 1 g/dL albümin düşüşü (4,0 g/dL'nin altı) için ölçülen AG'ye 2,5 eklenir!
- 4. Adım (Yüksek Anyon Açıklı Metabolik Asidoz Nedenleri — GOLD MARK): Glikoller (etilen/propilen), Oksoprolin (kronik parasetamol), L-laktat (şok, sepsis, metformin), D-laktat (kısa bağırsak), Metanol, Aspirin (salisilat), Renal yetmezlik (üremi), Ketoasidoz (diyabetik, alkolik, açlık). Normal AG (Hiperkloremik) Asidoz: İshal, Renal Tübüler Asidoz (RTA), aşırı %0,9 NaCl infüzyonu.
- 5. Adım (Delta Oranı): ΔAG / ΔHCO₃ = (AG − 12) / (24 − HCO₃). Oran <0,4–0,8 ise eşlik eden Normal AG Asidoz; Oran 1–2 ise saf HAGMA; Oran >2 ise eşlik eden Metabolik Alkaloz (kusma/diüretik) veya kronik solunumsal asidoz kompanzasyonu vardır.
Tedavi ve Yönetim İlkeleri
Metabolik Asidozda Sodyum Bikarbonat (BICAR-ICU Yaklaşımı)
Laktik asidoz veya ketoasidozda pH ≥7,15 iken rutin NaHCO₃ verilmesi hücre içi asidozu ve iyonize hipokalsemiyi kötüleştirebildiği için önerilmez. Ancak pH ≤7,10–7,15 olan ağır metabolik asidemide, özellikle Evre 2–3 Akut Böbrek Hasarı eşlik ediyorsa (BICAR-ICU çalışması), hedef pH >7,20 olacak şekilde IV Sodyum Bikarbonat (%4,2 veya izotonik %1,4 NaHCO₃) mortaliteyi ve diyaliz ihtiyacını azaltır. Hiperkloremik (Normal AG, örn. ishal/RTA) asidozda ve toksikolojide (Trisiklik antidepresan, Salisilat, Metanol, Hiperkalemi) bikarbonat eşiği çok daha düşüktür.
Rabdomiyolizde Sıvı Seçimi, Bikarbonat ve Mannitol
Rabdomiyolizde temel tedavi erken ve yüksek hacimli IV kristalloid resüsitasyonudur (%0,9 NaCl veya Ringer Laktat; K⁺ yüksek değilse dengeli kristalloid hiperkloremik asidozu önler). İdrar pH'ını >6,5 tutmak için Sodyum Bikarbonat (idrar alkalinizasyonu miyoglobin silendirlerini ve Tamm-Horsfall protein çökmesini azaltır) yalnızca ağır rabdomiyolizde (CK >5.000–10.000 U/L), hipokalsemi YOKSA ve arteriyel pH <7,50 ise dikkatle uygulanabilir. Mannitol ve loop diüretikler rutin olarak önerilmez (sadece sıvı yüklenmesi gelişirse diüretik verilir).
- Dikkat: Anürik (hiç idrar çıkarmayan) hastaya 'idrarı açılsın' diye körlemesine litrelerce sıvı yüklemeyin; önce Foley sonda ve USG ile obstrüksiyonu ve VCI/akciğer USG ile volüm durumunu değerlendirin, aksi halde hasta iatrojenik akut pulmoner ödemle entübe olur!
- Dikkat: Metabolik asidozlu hastada PaCO₂ beklenenden yüksekse (Winter formülüne göre kompanse edemiyorsa) hasta solunum kas yorgunluğuna girmiştir; entübasyon hazırlığı yapın.
- Dikkat: İdrarda kan (+++) pozitif olan hastayı mikroskopiye ve CK'ya bakmadan 'idrar yolu enfeksiyonu / taş' diyerek göndermeyin; eritrosit yoksa Rabdomiyoliz (miyoglobinüri) veya İntravasküler Hemolizdir (hemoglobinüri)!
AEIOU kriterlerinden herhangi birini karşılayan, Evre 3 ABH, tümör lizis sendromu veya ağır rabdomiyoliz (CK >5.000 U/L) olan hastalarda erken Nefroloji ve Yoğun Bakım konsültasyonu ile diyaliz kateteri hazırlığı yapılır.
- KDIGO Clinical Practice Guideline for AKI: KDIGO Clinical Practice Guideline for Acute Kidney Injury (Kidney Int Suppl) & BICAR-ICU Trial: Sodium bicarbonate therapy for patients with severe metabolic acidaemia in the intensive care unit (Jaber S et al., Lancet 2018).
- NEJM Acid-Base & Rhabdomyolysis: Physiological Approach to Assessment of Acid–Base Disturbances (Berend K et al., NEJM 2014) & Rhabdomyolysis (Bosch X et al., NEJM).