ACİLTıp FOAMed
Sanal Hasta
Tüm Guidelines / 11. Metabolik, Endokrin ve Renal Aciller
KATEGORİ 11 Metabolik, Endokrin ve Renal Aciller KDIGO ABH • BICAR-ICU • NEJM Asit-Baz & Rabdomiyoliz SON KONTROL: 2026-11

Akut Böbrek Hasarı (ABH), Rabdomiyoliz, Tümör Lizis ve Asit-Baz Bozuklukları

KDIGO evrelemesi, prerenal/renal/postrenal ayrımı, acil diyaliz (AEIOU), rabdomiyoliz, tümör lizis sendromu ve kan gazı (Winter formülü, delta oranı) yorumlama

Akut Böbrek Hasarı (ABH), 48 saat içinde serum kreatininin ≥0,3 mg/dL artması, 7 gün içinde bazalin ≥1,5 katına çıkması veya 6 saat boyunca idrar çıkışının <0,5 mL/kg/saat olmasıdır. Acil serviste her ABH hastasında ilk adım yaşamı tehdit eden Hiperkalemi ve Akciğer Ödemini dışlamak, yatak başı USG ile Postrenal obstrüksiyonu (glob vezikale/hidronefroz) aramak ve nefrotoksik ilaçları kesmektir. Kan gazı yorumlamasında sadece pH ve HCO₃'e bakmak yetmez; Anyon Açığı (albümine göre düzeltilmiş), Winter kompansasyon formülü ve Delta Oranı (gizli ikinci metabolik bozukluğu yakalamak için) birlikte hesaplanmalıdır.

İLK DEĞERLENDİRME & KRİTİK ÖNCELİKLER

Yatak Başı İlk Yaklaşım Adımları

  1. Oligüri/anüri veya yüksek kreatinin/BUN ile gelen hastada derhal 12-derivasyonlu EKG çek ve kan gazında K⁺ ile pH'a bak; EKG'de sivri T, geniş QRS veya K⁺ ≥6,0–6,5 mEq/L varsa beklemeksizin Kalsiyum Glukonat %10 (10–30 mL IV) + İnsülin/Dekstroz başla!
  2. Yatak başı POCUS ile 3 soruya yanıt ver: 1) Mesane dolu mu / Böbreklerde hidronefroz var mı? (Postrenal ABH -> Foley sonda / Nefrostomi), 2) Akciğerde B-çizgileri ve plevral efüzyon var mı? (Hipervolemi/Pulmoner ödem -> Sıvı verme, Furosemid/Diyaliz!), 3) Vena kava inferior kollabe mi? (Prerenal hipovolemi -> Dengeli kristalloid yüklemesi).
  3. Koyu (çay/kola rengi) idrar, kas ağrısı/güçsüzlüğü, immobilizasyon/ezilme, nöbet veya statin/kokain öyküsü varsa Rabdomiyoliz düşün: İdrar dipstick testinde Kan (Heme) (+++) iken mikroskopide eritrosit YOKSA (veya çok azsa) bu Miyoglobinüridir! Serum CK >1.000 U/L (veya normalin >5 katı) ise saatlik idrar çıkışını 200–300 mL/saat (3–4 mL/kg/saat) tutacak şekilde IV izotonik/dengeli kristalloid başla.
  4. Kemoterapi alan veya yüksek tümör yükü (lenfoma/lösemi) olan hastada ABH + Hiperürisemi (≥8 mg/dL) + Hiperkalemi + Hiperfosfatemi (≥4,5 mg/dL) + Sekonder Hipokalsemi varsa Tümör Lizis Sendromu (TLS) tanı: Agresif IV hidrasyon + Rasburikaz (0,2 mg/kg IV) veya Allopurinol başla; fosfat yüksekken kalsiyum-fosfat çökmesini önlemek için SADECE semptomatik/aritmik hipokalsemide kalsiyum ver!
  5. Tüm nefrotoksik ajanları (NSAİİ, ACEİ/ARB, Aminoglikozit, Vankomisin, Amfoterisin B, Metformin — laktik asidoz riski!) derhal durdur ve böbrekten atılan ilaçların dozlarını GFR'ye göre ayarla.

Tanı, Risk Sınıflaması ve Klinik Karar Algoritması

KDIGO ABH Evrelemesi ve Prerenal vs. İntrinsik (ATN) Ayrımı

  • Evre 1: Kreatinin bazalin 1,5–1,9 katı (veya ≥0,3 mg/dL artış) veya idrar çıkışı <0,5 mL/kg/saat (6–12 saat). Evre 2: Kreatinin 2,0–2,9 katı veya idrar <0,5 mL/kg/saat (≥12 saat). Evre 3: Kreatinin ≥3,0 katı (veya ≥4,0 mg/dL'ye çıkış / RRT başlanması) veya idrar <0,3 mL/kg/saat (≥24 saat) veya anüri (≥12 saat).
  • Prerenal ABH: Hipovolemi, sepsis, kalp yetmezliği, hepatorenal sendrom. BUN/Kreatinin oranı >20:1, İdrar Na <20 mEq/L, Fraksiyone Sodyum Atılımı (FENa) <%1 (diüretik kullanan hastada FEUrea <%35), idrar osmolalitesi >500 mOsm/kg ve idrar sedimenti temizdir (hiyalen silendirler).
  • İntrinsik Renal ABH (Akut Tübüler Nekroz - ATN, Akut İnterstisyel Nefrit, Glomerülonefrit, Vasküler): ATN'de BUN/Kreatinin <15:1, İdrar Na >40 mEq/L, FENa >%2 (FEUrea >%50), idrar osmolalitesi <350 mOsm/kg ve sedimentte 'çamur kahverengisi granüler silendirler' görülür. İlaç ilişkili Akut İnterstisyel Nefritte (beta-laktam, NSAİİ, PPİ) ateş, döküntü, eozinofili ve lökosit silendirleri; Glomerülonefritte dismorfik eritrosit/eritrosit silendirleri vardır.

Acil Hemodiyaliz (Renal Replasman Tedavisi) Endikasyonları — AEIOU

  • A — Acidosis (Asidoz): Medikal tedaviye (bikarbonat infüzyonu) dirençli veya hipervolemi nedeniyle sodyum bikarbonat verilemeyen ağır metabolik asidoz (pH <7,10–7,15).
  • E — Electrolytes (Elektrolit): Medikal tedaviye dirençli, hızla yükselen (rabdomiyoliz, tümör lizis) veya EKG değişikliği yapan ağır Hiperkalemi (K⁺ >6,5 mEq/L).
  • I — Intoxications (Zehirlenmeler): Diyalizle uzaklaştırılabilen toksinler (SLIME: Salisilat, Lityum, İsopropanol, Metanol/Etilen glikol, Karbamazepin, Valproat, Teofilin, Metformin laktik asidozu).
  • O — Overload (Sıvı Yüklenmesi): Yüksek doz IV loop diüretiğe (örn. Furosemid 1–1,5 mg/kg IV stres testi) yanıt vermeyen hipoksemik pulmoner ödem.
  • U — Uremia (Üremik Komplikasyonlar): Üremik ensefalopati (konfüzyon, asteriksis, nöbet), üremik perikardit/tamponad (antikoagülansız diyaliz!) veya üremik trombosit fonksiyon bozukluğuna bağlı kanama (Desmopresin/DDAVP 0,3 mcg/kg IV geçici olarak kanamayı azaltır).

Kan Gazı ve Asit-Baz Bozukluklarına Sistematik 5 Adım

  • 1. Adım (pH ve Primer Bozukluk): pH <7,35 ise Asidemi (PaCO₂ >45 ise Solunumsal, HCO₃ <22 ise Metabolik); pH >7,45 ise Alkalemi (PaCO₂ <35 ise Solunumsal, HCO₃ >26 ise Metabolik).
  • 2. Adım (Kompansasyon Uygun mu?): Metabolik Asidozda Winter Formülü: Beklenen PaCO₂ = (1,5 × HCO₃) + 8 (±2). Ölçülen PaCO₂ beklenenden yüksekse ek olarak Solunumsal Asidoz (yorulma/hipoventilasyon!), düşükse ek Solunumsal Alkaloz (örn. sepsis, salisilat) vardır.
  • 3. Adım (Anyon Açığı - AG): AG = Na − (Cl + HCO₃) (Normal: 8–12 mEq/L). Hipoalbüminemide her 1 g/dL albümin düşüşü (4,0 g/dL'nin altı) için ölçülen AG'ye 2,5 eklenir!
  • 4. Adım (Yüksek Anyon Açıklı Metabolik Asidoz Nedenleri — GOLD MARK): Glikoller (etilen/propilen), Oksoprolin (kronik parasetamol), L-laktat (şok, sepsis, metformin), D-laktat (kısa bağırsak), Metanol, Aspirin (salisilat), Renal yetmezlik (üremi), Ketoasidoz (diyabetik, alkolik, açlık). Normal AG (Hiperkloremik) Asidoz: İshal, Renal Tübüler Asidoz (RTA), aşırı %0,9 NaCl infüzyonu.
  • 5. Adım (Delta Oranı): ΔAG / ΔHCO₃ = (AG − 12) / (24 − HCO₃). Oran <0,4–0,8 ise eşlik eden Normal AG Asidoz; Oran 1–2 ise saf HAGMA; Oran >2 ise eşlik eden Metabolik Alkaloz (kusma/diüretik) veya kronik solunumsal asidoz kompanzasyonu vardır.

Tedavi ve Yönetim İlkeleri

KLİNİK UYGULAMA

Metabolik Asidozda Sodyum Bikarbonat (BICAR-ICU Yaklaşımı)

Laktik asidoz veya ketoasidozda pH ≥7,15 iken rutin NaHCO₃ verilmesi hücre içi asidozu ve iyonize hipokalsemiyi kötüleştirebildiği için önerilmez. Ancak pH ≤7,10–7,15 olan ağır metabolik asidemide, özellikle Evre 2–3 Akut Böbrek Hasarı eşlik ediyorsa (BICAR-ICU çalışması), hedef pH >7,20 olacak şekilde IV Sodyum Bikarbonat (%4,2 veya izotonik %1,4 NaHCO₃) mortaliteyi ve diyaliz ihtiyacını azaltır. Hiperkloremik (Normal AG, örn. ishal/RTA) asidozda ve toksikolojide (Trisiklik antidepresan, Salisilat, Metanol, Hiperkalemi) bikarbonat eşiği çok daha düşüktür.

KLİNİK UYGULAMA

Rabdomiyolizde Sıvı Seçimi, Bikarbonat ve Mannitol

Rabdomiyolizde temel tedavi erken ve yüksek hacimli IV kristalloid resüsitasyonudur (%0,9 NaCl veya Ringer Laktat; K⁺ yüksek değilse dengeli kristalloid hiperkloremik asidozu önler). İdrar pH'ını >6,5 tutmak için Sodyum Bikarbonat (idrar alkalinizasyonu miyoglobin silendirlerini ve Tamm-Horsfall protein çökmesini azaltır) yalnızca ağır rabdomiyolizde (CK >5.000–10.000 U/L), hipokalsemi YOKSA ve arteriyel pH <7,50 ise dikkatle uygulanabilir. Mannitol ve loop diüretikler rutin olarak önerilmez (sadece sıvı yüklenmesi gelişirse diüretik verilir).

KIRMIZI BAYRAKLAR & KLİNİK TUZAKLAR
  • Dikkat: Anürik (hiç idrar çıkarmayan) hastaya 'idrarı açılsın' diye körlemesine litrelerce sıvı yüklemeyin; önce Foley sonda ve USG ile obstrüksiyonu ve VCI/akciğer USG ile volüm durumunu değerlendirin, aksi halde hasta iatrojenik akut pulmoner ödemle entübe olur!
  • Dikkat: Metabolik asidozlu hastada PaCO₂ beklenenden yüksekse (Winter formülüne göre kompanse edemiyorsa) hasta solunum kas yorgunluğuna girmiştir; entübasyon hazırlığı yapın.
  • Dikkat: İdrarda kan (+++) pozitif olan hastayı mikroskopiye ve CK'ya bakmadan 'idrar yolu enfeksiyonu / taş' diyerek göndermeyin; eritrosit yoksa Rabdomiyoliz (miyoglobinüri) veya İntravasküler Hemolizdir (hemoglobinüri)!
YEREL PROTOKOL & HASTANE İŞLEYİŞİ AYRIMI

AEIOU kriterlerinden herhangi birini karşılayan, Evre 3 ABH, tümör lizis sendromu veya ağır rabdomiyoliz (CK >5.000 U/L) olan hastalarda erken Nefroloji ve Yoğun Bakım konsültasyonu ile diyaliz kateteri hazırlığı yapılır.

Kılavuz Kaynakçası ve Referanslar
DOĞRULANMIŞ KAYNAKLAR
  1. KDIGO Clinical Practice Guideline for AKI: KDIGO Clinical Practice Guideline for Acute Kidney Injury (Kidney Int Suppl) & BICAR-ICU Trial: Sodium bicarbonate therapy for patients with severe metabolic acidaemia in the intensive care unit (Jaber S et al., Lancet 2018).
  2. NEJM Acid-Base & Rhabdomyolysis: Physiological Approach to Assessment of Acid–Base Disturbances (Berend K et al., NEJM 2014) & Rhabdomyolysis (Bosch X et al., NEJM).