Hiperkalemi, Hiponatremi ve Hipokalemi Acil Yönetim Kılavuzu
EKG'de Hiperkalemi, Kalsiyum–İnsülin–Salbutamol, Potasyum Atılımı, %3 NaCl ve Ozmotik Demiyelinizasyondan Kaçınma
Hiperkalemide membran stabilizasyonu, potasyumu hücre içine alma ve vücuttan atma basamakları; semptomatik hiponatremide %3 NaCl bolusu ve düzeltme hızı sınırı; hipokalemi ve hipomagnezemide güvenli replasman.
Yatak Başı İlk Yaklaşım Adımları
- Hiperkalemi şüphesinde (K⁺ ≥6,5 mmol/L veya EKG değişikliği) hemen monitör, damar yolu ve 12 derivasyonlu EKG alın: yüksek T, PR uzaması, P kaybı, geniş QRS, sinüzoidal ritim, bradikardi/blok. EKG normal olsa bile K⁺ ≥6,5 acildir.
- EKG'de hiperkalemi bulgusu veya aritmi varsa ilk adım Kalsiyum: %10 Kalsiyum Glukonat 30 mL (3 g) veya %10 Kalsiyum Klorür 10 mL IV 5–10 dakikada; EKG düzelmezse 5 dakika sonra tekrarlanır (etki 30–60 dk sürer; dijital kullanımında dikkatli ve yavaş verilir).
- Hiponatremide Na <125 mmol/L ile ağır semptomlar (nöbet, koma, kusma, solunum depresyonu) varsa bekleme: %3 NaCl 150 mL IV 20 dakikada bolus başlanır; hedef ilk 1–2 saatte 4–6 mmol/L artış.
Tanı, Risk Sınıflaması ve Klinik Karar Algoritması
1. Hiperkalemi Tedavi Basamakları (UKKA 2020)
- 1) Membranı koru: Kalsiyum Glukonat/Klorür (yukarıda).
- 2) Hücre içine kaydır: Regüler insülin 10 Ü + 25 g glikoz (50 mL %50 dekstroz) IV 15–30 dakikada; böbrek yetmezliği veya ölçülen glikoz <126 mg/dL ise insülin 5 Ü ve/veya ek dekstroz infüzyonu ile hipoglisemi riskini azaltın; 6 saat saatlik kan şekeri izleyin. Salbutamol 10–20 mg nebül (ek etkili).
- 3) Vücuttan uzaklaştır: Hipovolemik/ödem yoksa IV sıvı ve loop diüretik (Furosemid 40–80 mg IV); sodyum zirkonyum siklosilikat 10 g PO (3x/gün ≤48 saat) veya patiromer; ağır/refrakter hiperkalemi, oligüri veya böbrek yetmezliğinde acil hemodiyaliz.
- Sodyum bikarbonat yalnızca eş zamanlı ağır metabolik asidoz varsa ve hacim yükü tolere ediliyorsa önerilir; tek başına etkisi sınırlıdır.
2. Hiponatremi: Güvenli Düzeltme ve Tuzaklar
- Ağır semptomatik (nöbet, koma): %3 NaCl 150 mL IV 20 dk, gerekirse 2 kez daha; hedef 5 mmol/L artış, semptomlar düzelince kesilir. Sonrasında 24 saatte toplam artış 10 mmol/L'yi (yüksek risk: alkolizm, malnütrisyon, hipokalemi, karaciğer hastalığı → ≤8 mmol/L) geçmemelidir (ozmotik demiyelinizasyon).
- Orta şiddetli semptomlar: %3 NaCl 150 mL tek doz infüzyon; belirgin semptom yoksa tanı odaklı yaklaşım ve etiyolojiye (hipovolemik, euvolemik SİADH, hipervolemik) yönelik tedavi. Düzeltme hızı aşılırsa D5W ve/veya desmopressin ile yeniden düşürme (rescue) uygulanır.
- Kronik hiponatremide (asemptomatik) ve hipovolemide izotonik sıvı verilirken ADH'nin hızla baskılanması Na artışını hızlandırabilir; saatlik/iki saatlik Na kontrolü yapılmalıdır.
3. Hipokalemi ve Hipomagnezemi
- K⁺ <2,5 mmol/L, EKG değişikliği (U dalgası, ST çökmesi) veya aritmide IV replasman: periferik 10–20 mmol/saat (santralden monitörle ≤20 mmol/saat), eş zamanlı Magnezyum (2 g MgSO₄ IV) uygulanması hipokaleminin düzelmesi için gereklidir.
- Hafif hipokalemide oral replasman tercih edilir. İnsülin tedavisi, DKA, tiazid/loop diüretik, kusma/ishal ve hipomagnezemi başlıca nedenlerdir; Torsades riskinde QTc izlenir.
Tedavi ve Yönetim İlkeleri
Hiperkalemi Sonrası İzlem ve Neden Tedavisi
Tedavi sonrası 1–2 saat arayla K⁺ yeniden ölçülür (insülin/salbutamol etkisi 4–6 saat sürer, rebound olabilir). Nedenler: AKİ, ilaçlar (ACE-i/ARB, MRA, trimetoprim, heparin, NSAİİ), rabdomiyoliz, tümör lizisi, hemoliz, DKA ve adrenal yetmezlik; ilaç kesilir ve altta yatan neden tedavi edilir.
Hiponatremi: Etiyoloji ve Hacim Durumuna Göre Yaklaşım
Serum ozmolaritesi, idrar ozmolaritesi ve idrar sodyumu ile hacim durumu değerlendirilir. Hipovolemik tabloda izotonik sıvı; SİADH'de sıvı kısıtlaması, tiyazid ilişkili hiponatremide ilacı kesme; pseudohiponatremi ve hiperglisemiye bağlı translokasyonel hiponatremi dışlanır (düzeltilmiş sodyum).
- Dikkat: Hiperkalemide yalnızca insülin/dekstroz veya bikarbonat vererek kalsiyumu atlamak, kardiyak membran stabilizasyonunu sağlamaz; EKG değişikliği varsa her zaman önce kalsiyum.
- Dikkat: Kronik hiponatremide (özellikle <48 saat olmayan) hızlı düzeltme (>8–10 mmol/L/24 saat) ozmotik demiyelinizasyona (konuşma/yutma bozukluğu, kuadriparezi, 'locked-in') yol açar.
- Dikkat: Hipokalemide potasyum replasmanını yüksek hızda periferden vermek flebit ve aritmi yapar; K⁺ replasmanında magnezyum eşlik etmeden başarı sağlanamaz.
Diyaliz ünitesi acil aktivasyonu, hiperkalemi insülin/dekstroz hazırlama standartları ve %3 NaCl konsantre solüsyon bulundurma/etiketleme kuralları kurum prosedürüne göre yürütülür.
- UK Kidney Association 2020: UK Kidney Association Clinical Practice Guidelines: Treatment of Acute Hyperkalaemia in Adults (2020) & ERC 2021 Guidelines: Cardiac arrest in special circumstances (Lott C et al., Resuscitation 2021).
- ESE/ESICM/ERA-EDTA 2014: Clinical practice guideline on diagnosis and treatment of hyponatraemia (Spasovski G et al., Eur J Endocrinol / Nephrol Dial Transplant / Intensive Care Med 2014).