Sık Zehirlenmeler, Toksidromlar, Antidot Rehberi ve Parasetamol (NAC) Kılavuzu
Dekontaminasyon, EKG Toksikolojisi (QRS/QTc), Rumack-Matthew Nomogramı ve N-Asetilsistein (NAC) Şemaları
Akut zehirlenmelerde toksidromların tanınması (antikolinerjik, kolinerjik, sempatomimetik, serotonerjik, opioid/sedatif), aktif kömür endikasyon ve kontrendikasyonları, EKG'de sodyum kanal blokajı ve QTc uzaması yönetimi, parasetamol toksisitesinde Rumack-Matthew nomogramı ve NAC tedavisi.
Yatak Başı İlk Yaklaşım Adımları
- Toksikolojik Vital Bulgular + 5 Tetkik: Kan şekeri, 12 derivasyonlu EKG (QRS süresi, aVR R dalgası, QTc aralığı), kan gazı (pH, laktat, COHb, MetHb, anyon açığı), elektrolitler/böbrek fonksiyonu ve kasıtlı ilaç alımlarında serum parasetamol düzeyi.
- QRS > 100 ms + aVR'de R > 3 mm (Trisiklik antidepresan / Na⁺ kanal blokajı): Derhal Sodyum Bikarbonat 1–2 mEq/kg IV pürüzsüz bolus (hedef QRS < 100 ms ve serum pH 7,45–7,55).
- QTc > 500 ms (Torsades de Pointes riski): Magnezyum Sülfat 2 g IV (10–15 dk) + Potasyumu >4,5 mEq/L düzeyinde tutun.
Tanı, Risk Sınıflaması ve Klinik Karar Algoritması
1. Gastrointestinal Dekontaminasyon (Aktif Kömür Kuralları)
- Endikasyon: Yaşamı tehdit eden miktarda, aktif kömüre bağlanan bir toksinin alımından sonraki İLK 1 SAAT içinde (antikolinerjik/modifiye salımlı ilaçlarda uzayabilir), bilinci açık veya entübe (hava yolu güvende) hastada 1 g/kg (maks 50 g) PO/NG verilir.
- Mutlak Kontrendikasyonlar: Bilinç bulanıklığı ve korunmamış hava yolu (aspirasyon pnömonisi riski!), kostik (asit/alkali) alımı, hidrokarbonlar (benzin/tiner) ve gastrointestinal perforasyon/obstrüksiyon.
- Aktif Kömürün Bağlamadığı Maddeler (PHAILS): P - Pestisit/Petrol, H - Hidrokarbon/Ağır metaller, A - Asit/Alkali/Alkoller (etanol, metanol, etilen glikol), I - Iron (Demir), L - Lityum, S - Solventler.
2. Parasetamol (Asetaminofen) Zehirlenmesi ve NAC Protokolü
- Toksik Doz: Erişkin/çocukta tek seferde ≥150 mg/kg (veya erişkinde >7,5–10 g) alım hepatotoksik kabul edilir.
- Rumack-Matthew Nomogramı: Yalnızca TEK AKUT alımlarda, alımdan sonraki 4. saat ile 24. saat arasında alınan kan düzeyine uygulanır (4. saatte ≥150 mcg/mL, 15. saatte ≥22,5 mcg/mL tedavi eşiğidir). <4 saatte alınan düzey dışlama için kullanılamaz!
- Nomogram Beklenmeden Ampirik NAC Başlanan Durumlar: Alım saati bilinmiyorsa, kademeli/mükerrer (staggered) alım varsa, başvuru alımdan >8 saat sonra olmuşsa veya başvuru anında AST/ALT yüksekliği varsa.
- NAC Rejimi: Klasik 3 torba (150 mg/kg 1 sa → 50 mg/kg 4 sa → 100 mg/kg 16 sa, %5 Dekstroz veya %0,9 SF içinde) veya 2 torbalı SNAP rejimi (100 mg/kg 2 sa → 200 mg/kg 10 sa; anafilaktoid reaksiyonu azaltır).
3. Kritik Toksidrom ve Antidot Eşleştirmeleri
- Kolinerjik Toksidrom (Organofosfat / Karbamat — DUMBELS: salivasyon, lakrimasyon, bronkore, bradikardi, miyozis): Bronkore/akciğerdeki sekresyonlar kuruyana dek Atropin (1–3 mg IV başlangıç, her 5 dk'da ikiye katlanarak) + Pralidoksim (PAM 1–2 g IV).
- Beta-Bloker / Kalsiyum Kanal Blokeri Şoku: IV Kalsiyum (Ca glukonat 30 mL veya CaCl₂ 10 mL) + Glukagon (5 mg IV bolus) + Yüksek Doz İnsülin-Öglisemi Tedavisi (HDI: 1 Ü/kg regüler insülin IV bolus + 1–10 Ü/kg/saat infüzyon + dekstroz) + Noradrenalin/Adrenalin.
- Toksik Alkoller (Metanol / Etilen Glikol — Yüksek Osmolar Açık + Derin Anyon Açıklı Asidoz): Fomepizol (15 mg/kg IV yükleme) veya Etanol + Folik/Folinik asit (metanolde) / Piridoksin-Tiamin (etilen glikolde) + Acil Hemodiyaliz.
Tedavi ve Yönetim İlkeleri
NAC Sırasında Anafilaktoid Reaksiyon Yönetimi
İlk torba sırasında kızarıklık/ürtiker gelişirse infüzyon kesilmez, antihistaminik verilir; bronkospazm veya anjiyoödem gelişirse infüzyon geçici durdurulur, tedavi sonrası daha yavaş hızda yeniden başlanır.
- Dikkat: Çoklu ilaç veya bilinmeyen zehirlenmede (özellikle TSA/bupropion/tramadole bağlı nöbet riski varken) Flumazenil verilmesi benzodiazepin korumasını kaldırarak durdurulamayan status epileptikus ve ventriküler aritmi tetikler.
- Dikkat: Salisilat (aspirin) zehirlenmesinde entübasyon kararı çok yüksek risklidir; apne sırasında gelişen solunumsal asidoz salisilatın beyne geçişini artırarak ani ölüme yol açar (entübasyon öncesi IV Sodyum Bikarbonat verilmeli ve hiperventilasyon sürdürülmelidir).
Ulusal Zehir Danışma Merkezi (UZEM: 114) ile konsültasyon, bölgesel antidot deposundan Fomepizol/Pralidoksim/Digoksin Fab temini ve acil hemodiyaliz organizasyonu kurum işleyişine göre yürütülür.
- Goldfrank's 11th Ed.: Goldfrank's Toxicologic Emergencies, 11th Edition (Nelson LS et al.) & AACT/EAPCCT Position Paper: Single-Dose Activated Charcoal.
- AHA 2023 Toxicology: 2023 American Heart Association Focused Update on the Management of Patients With Cardiac Arrest or Life-Threatening Toxicity Due to Poisoning (Lavonas EJ et al., Circulation 2023).