Çoklu Travmada İlk Yaklaşım, Hemorajik Şok ve Masif Transfüzyon (MTP) Kılavuzu
cABCDE Birincil Bakı, eFAST, Permisif Hipotansiyon, 1:1:1 Kan Ürünü, TXA ve Kalsiyum (Lethal Diamond)
Çoklu travma hastasında yaşamı tehdit eden dış kanama kontrolü (cABCDE), birincil bakıda toraks/pelvis ölümcül yaralanmalarının yönetimi, hasar kontrollü resüsitasyon, 1:1:1 dengeli masif transfüzyon, ilk 3 saatte Traneksamik Asit (TXA) ve sitrat kaynaklı hipokalseminin düzeltilmesi.
Yatak Başı İlk Yaklaşım Adımları
- c (Catastrophic Hemorrhage): Masif dış ekstremite kanamasını direkt bası, hemostatik gazlı bez veya arteriyel turnike ile ilk saniyede durdurun.
- A & B: Servikal immobilizasyonla havayolu açıklığını sağlayın; tansiyon pnömotoraks, açık pnömotoraks ve masif hemotoraksı fizik muayene + eFAST ile hemen saptayıp dekomprese edin.
- C: İki adet geniş çaplı (14–16G) periferik IV (veya İO) hat açın, kan grubu/cross-match ve kan gazı (baz açığı, laktat, iCa) alın; pelvik instabilitede trokanter majör hizasından pelvik kemer bağlayın.
Tanı, Risk Sınıflaması ve Klinik Karar Algoritması
1. Gizli Şok Tanıma ve MTP Aktivasyon Kriterleri
- Şok İndeksi (Nabız / Sistolik KB) ≥ 0,9–1,0 veya ABC Skoru ≥ 2 (penetran mekanizma, eFAST pozitifliği, SKB ≤ 90 mmHg, Nabız ≥ 120/dk) varlığında Masif Transfüzyon Protokolü (MTP) aktive edilir.
- Kan Gazı Göstergeci: Baz açığı < -6 mmol/L veya Laktat > 4 mmol/L normal tansiyona rağmen ağır doku hipoperfüzyonunu ve kanama ciddiyetini gösterir.
2. Hasar Kontrollü Resüsitasyon (Damage Control Resuscitation)
- Permisif Hipotansiyon: Eşlik eden Travmatik Beyin Hasarı (TBH) veya spinal travma YOKSA cerrahi kanama kontrolü sağlanana dek hedef SKB 80–90 mmHg (OAB 50–60 mmHg) tutulur.
- Kristaloid Kısıtlaması: Yüksek hacimli kristaloidler pıhtıyı yerinden oynatır ('pop the clot'), faktörleri seyreltir ve hipotermi yapar; kanamalı hastada esas sıvı KAN ÜRÜNÜDÜR.
- 1:1:1 Dengeli Transfüzyon (PROPPR): Eritrosit Süspansiyonu : Taze Donmuş Plazma : Trombosit = 1:1:1 oranında verilir.
3. Traneksamik Asit (TXA) ve Elmas Ölümcül Dörtlüsü (Kalsiyum)
- TXA (CRASH-2): Yaralanmadan sonraki İLK 3 SAAT içinde 1 g IV (10 dakikada), ardından 1 g IV (8 saatte infüzyon). 3 saatten sonra başlanması mortaliteyi artırabileceği için önerilmez.
- Kalsiyum Replasmanı: Kan ürünlerindeki sitrat iyonize kalsiyumu bağlar; hipokalsemi hem koagülopati hem miyokard depresyonu yapar. Her 4 ünite kan ürünü sonrası (veya iCa < 1,1 mmol/L ise) 1 ampul (%10, 10 mL) Kalsiyum Glukonat veya Kalsiyum Klorür IV verilir.
Tedavi ve Yönetim İlkeleri
Hemodinamik İnstabil + eFAST Pozitif Hasta
Hemodinamik olarak instabil olan ve eFAST'te batın içi serbest sıvı saptanan künt/penetran travma hastası BT'ye GÖNDERİLMEZ ('Donut of Death'); doğrudan acil laparotomiye alınır.
- Dikkat: Masif hemotoraksta (>1500 mL ilk drenaj veya >200 mL/saat 2–4 saat boyunca devam eden kanama) klempaj değil, kan transfüzyonu ve acil torakotomi endikasyonu vardır.
- Dikkat: Hipotermi (<35°C) trombosit fonksiyonunu ve pıhtılaşma enzimlerini felç eder; ıslak giysileri çıkarın, aktif ısıtma battaniyesi ve kan/sıvı ısıtıcısı kullanın.
Kan bankası MTP paket çağrı prosedürü, acil O Rh(-) eritrosit ve AB plazma temini ile travma cerrahisi icap protokolü kurum yönergesine göre işletilir.
- European Trauma 2023: The European guideline on management of major bleeding and coagulopathy following trauma: sixth edition (Rossaint R et al., Crit Care 2023).
- ATLS 10th Ed. & CRASH-2: American College of Surgeons Advanced Trauma Life Support (ATLS) 10th Edition & CRASH-2 Trial Collaborators (Lancet).