ACİLTıp FOAMed
Sanal Hasta
Tüm Guidelines / 9. Enfeksiyon ve Acil Cerrahi
KATEGORİ 9 Enfeksiyon ve Acil Cerrahi ACG 2024 • AGA 2018 • IAP/APA • WATERFALL SON KONTROL: 2026-11

Akut Pankreatit: Tanı, Sıvı Stratejisi, Analjezi ve Beslenme Kılavuzu

Revize Atlanta, Orta Hızlı Sıvı (WATERFALL), Erken Oral Beslenme, Antibiyotik ve ERCP/Kolesistektomi Zamanlaması

Epigastrik ağrı + lipaz/amilaz >3 × ÜSL ± görüntüleme ile tanı; agresif yerine orta hızlı dengeli kristaloid, erken enteral beslenme, rutin profilaktik antibiyotik kullanımından kaçınma, biliyer pankreatitte ERCP/kolesistektomi zamanlaması ve hipertrigliseridemi yönetimi.

İLK DEĞERLENDİRME & KRİTİK ÖNCELİKLER

Yatak Başı İlk Yaklaşım Adımları

  1. Tanı için revize Atlanta kriterlerinden en az ikisi: karakteristik epigastrik ağrı (sırta yayılan), serum lipaz veya amilaz >3 × normal üst sınır, görüntülemede (BT/USG/MR) pankreatit bulguları. Tanı için ilk BT gerekli değildir.
  2. Şok indeksi, laktat, hematokrit, BUN, kreatinin, glikoz, kalsiyum, trigliserid, karaciğer testleri ve kan gazı bakın; SIRS ve organ yetmezliği (solunum, böbrek, kardiyovasküler) için sürekli değerlendirin.
  3. Etiyoloji: USG ile safra taşı/kolestaz, alkol, hipertrigliseridemi (>1000 mg/dL), hiperkalsemi, ilaçlar ve ERCP sonrası. Biliyer pankreatitte ALT >150 U/L biliyer etiyolojiyi destekler; ateş + kolanjit bulguları varsa acil ERCP.

Tanı, Risk Sınıflaması ve Klinik Karar Algoritması

1. Şiddet Sınıflaması ve Prognostik Değerlendirme

  • Revize Atlanta: Hafif (organ yetmezliği yok), Orta (geçici <48 saat organ yetmezliği ve/veya yerel komplikasyon), Ağır (>48 saat devam eden organ yetmezliği; mortalite belirgin yüksek).
  • Erken risk araçları: BISAP (BUN >25, bilinç bozukluğu, SIRS, yaş >60, plevral efüzyon), SIRS sayısı ve BUN/hematokrit eğilimi. BUN yüksekliği ve hemokonsantrasyon ağır hastalık için uyarıdır.
  • Enfekte nekroz şüphesi (geç ateş, 2–4. hafta, gaz içeren nekroz) → geniş spektrumlu antibiyotik ve nekrozu tedavi yaklaşımı için çok disiplinli yaklaşım; rutin ince iğne aspirasyonu gerekmez.

2. Sıvı, Analjezi, Beslenme ve Antibiyotik

  • Sıvı (WATERFALL, 2022): Agresif (20 mL/kg bolus + 3 mL/kg/saat) yerine orta hızlı (hipovolemi varsa 10 mL/kg bolus, ardından 1,5 mL/kg/saat) dengeli kristaloid (Ringer Laktat) tercih edilir; agresif strateji sıvı aşırı yüklenmesi riskini artırır. Klinik ve laboratuvar yanıtla sık yeniden değerlendirme.
  • Analjezi: Multimodal; IV Parasetamol ve gerektiğinde opioid (Hidromorfon/Fentanil). Morfin Oddi sfinkteri spazmı yapar endişesi klinik olarak kanıtlanmamıştır; yeterli analjezi sağlanır.
  • Beslenme: İlk 24–72 saat içinde tolere edildiği anda oral beslenme; ağır pankreatitte ve oral tolere edilemiyorsa enteral (nazogastrik/nazojejunal) tercih edilir; total parenteral beslenme son seçenektir. Ağız yoluyla 'tam açlık' önerilmez.
  • Rutin profilaktik antibiyotik ve rutin karbapenem önerilmez; antibiyotik yalnız kanıtlanmış/şüpheli enfekte nekroz veya ekstrapankreatik enfeksiyon (kolanjit, pnömoni) için.

3. Biliyer Pankreatit ve Hipertrigliseridemik Pankreatit

  • Eşlik eden akut kolanjit veya sürekli biliyer obstrüksiyon: ERCP 24 saat içinde (kolanjitte mümkün olan en kısa sürede); kolanjit/obstrüksiyon yoksa rutin acil ERCP önerilmez.
  • Hafif biliyer pankreatitte aynı yatışta (tercihen ilk 48–72 saat içinde) laparoskopik kolesistektomi; nekrotizan/ağır olguda komplikasyonlar çözülene dek ertelenir.
  • Hipertrigliseridemi (>1000 mg/dL veya >11,3 mmol/L): Oral alımı sınırlandırın, IV insülin infüzyonu (glikoz izlemi ile) başlanabilir; plazmaferez yalnız seçilmiş ağır olgularda uzman kararıyla.

Tedavi ve Yönetim İlkeleri

KLİNİK UYGULAMA

Ağır Pankreatit ve Yoğun Bakım Kriterleri

Kalıcı organ yetmezliği (özellikle solunum/böbrek/kardiyovasküler), vazopressör ihtiyacı, laktat yüksekliği veya hızlı kötüleşme olan hastalar yoğun bakıma alınır; intra-abdominal basınç artışında abdominal kompartman sendromu düşünülür. Hacim yüklenmesinden kaçınılarak hedefe yönelik sıvı verilir.

KLİNİK UYGULAMA

Taburculuk ve Önleme

Hafif ataktan sonra oral beslenmeyi tolere eden, ağrısı kontrol altında hastalar taburcu edilebilir. Alkol bırakma danışmanlığı, safra taşı için cerrahi planı ve hipertrigliserid tedavisi sekonder korunma için başlatılır.

KIRMIZI BAYRAKLAR & KLİNİK TUZAKLAR
  • Dikkat: Agresif sıvı yüklemesi, 'her hastaya 250–500 mL/saat' alışkanlığı ve rutin geniş spektrumlu antibiyotik artık önerilmez; sıvı aşırı yüklenmesi ve nozokomiyal enfeksiyon riskini artırır.
  • Dikkat: Ateş, sarılık ve sağ üst kadran ağrısıyla gelen biliyer pankreatitte kolanjit gözden kaçırılmamalıdır; bu olguda ERCP ve antibiyotik acildir.
  • Dikkat: Hipokalsemi, hipoksemi ve artan laktat ağır hastalık göstergesidir; hafif gibi görünen hastada bile seri değerlendirme yapılmalıdır.
YEREL PROTOKOL & HASTANE İŞLEYİŞİ AYRIMI

ERCP, girişimsel radyoloji ve yoğun bakım yatış kriterleri; kolesistektomi zamanlaması ve nütrisyon destek ekibi kurum işleyişine göre yürütülür.

Kılavuz Kaynakçası ve Referanslar
DOĞRULANMIŞ KAYNAKLAR
  1. ACG 2024: American College of Gastroenterology Guideline: Management of Acute Pancreatitis (Tenner S et al., Am J Gastroenterol 2024).
  2. AGA 2018 & WATERFALL: AGA Clinical Practice Update/Guidelines on Initial Management of Acute Pancreatitis (Crockett SD et al., Gastroenterology 2018) & Aggressive or Moderate Fluid Resuscitation in Acute Pancreatitis (WATERFALL; de-Madaria E et al., N Engl J Med 2022).