Pediatrik Dehidratasyon, Akut Gastroenterit ve Febril Konvülziyon Yönetimi
Dehidratasyon derecelendirmesi (CDS), oral rehidratasyon (ORS), ondansetron, idame sıvı (Holliday-Segar) ve basit vs. komplike febril nöbet ayrımı
Akut gastroenteritli çocukta dehidratasyon derecesini belirlemede en güvenilir klinik bulgular kapiller dolum zamanı, deri turgoru, mukozaların kuruluğu, gözyaşı varlığı, genel görünüm ve solunum paternidir. Hafif-orta dehidratasyonda ilk tercih IV sıvı değil, düşük osmolaliteli Oral Rehidratasyon Sıvısıdır (ORS); kusmayı kesmek için tek doz Ondansetron IV sıvı ve yatış ihtiyacını yarı yarıya azaltır. Febril konvülziyonda (6 ay–5 yaş) temel görev basit ve komplike nöbeti ayırmak ve santral sinir sistemi enfeksiyonunu (menenjit) dışlamaktır.
Yatak Başı İlk Yaklaşım Adımları
- Pediatrik Değerlendirme Üçgeni (Görünüm, Solunum, Dolaşım) ile çocuğu değerlendir; şok bulgusu varsa (taşikardi, kapiller dolum >3 sn, soğuk/alacalı ekstremite, letarji) 20 mL/kg %0,9 NaCl veya Dengeli Kristalloid IV/IO bolusu 10–20 dakikada ver.
- Parmak ucu kan şekeri (KŞ) ölç! Kusma ve oral alım azlığı olan küçük çocuklarda glikojen depoları hızla tükenir; KŞ <60 mg/dL (yenidoğanda <45 mg/dL) ise %10 Dekstroz 2–5 mL/kg IV bolus uygula.
- Hafif (%3–5) ve Orta (%6–9) dehidratasyonda kusma ön plandaysa >6 ay çocukta tek doz Ondansetron (0,15 mg/kg oral/ODT veya IV; maks 4–8 mg) ver ve 15–20 dakika sonra düşük osmolaliteli ORS'ye (50–100 mL/kg, 4 saat içinde çay kaşığı/enjektörle 5 dakikada bir 5 mL) başla.
- Aktif nöbetle gelen ateşli çocukta nöbet >5 dakika sürüyorsa 1. basamak Benzodiazepin uygula: Damar yolu yoksa Bukkal/İntranazal Midazolam 0,2 mg/kg (veya IM 0,15–0,2 mg/kg; Rektal Diazepam 0,5 mg/kg); damar yolu varsa IV Midazolam 0,1 mg/kg veya IV Diazepam 0,2–0,3 mg/kg.
- Ateşli ve karın ağrısı/safralı kusması olan çocukta 'gastroenterit' tanısı koymadan önce İnvajinasyon (çilek jölesi dışkı, ataklar halinde ağlama, USG'de hedef/target işareti), Akut Apandisit, Diyabetik Ketoasidoz (taşipne, poliüri) ve Menenjiti dışla!
Tanı, Risk Sınıflaması ve Klinik Karar Algoritması
Pediatrik Dehidratasyon Derecelendirmesi ve Sıvı Açığı
- Hafif Dehidratasyon (<%5 kayıp; süt çocuğunda 30–50 mL/kg): Bilinç normal/huzursuz, mukoza hafif kuru, gözyaşı var, nabız ve kapiller dolum normal (<2 sn).
- Orta Dehidratasyon (%5–9 kayıp; 60–90 mL/kg): Letarjik veya çok huzursuz, göz küreleri ve ön fontanel çökük, mukoza kuru, gözyaşı azalmış/yok, taşikardi var, deri turgoru hafif uzamış, kapiller dolum 2–3 sn, idrar çıkışı azalmış.
- Ağır Dehidratasyon (≥%10 kayıp; ≥100 mL/kg): Uykuya meyilli/koma, içemiyor, gözler çok çökük, gözyaşı yok, deri turgoru >2 sn ('çadırlaşma'), kapiller dolum >3 sn, filiform nabız, soğuk/siyanotik ekstremite, oligüri/anüri.
Basit vs. Komplike Febril Konvülziyon (6 Ay – 60 Ay)
- Basit Febril Konvülziyon (Tümü olmalı): Jeneralize (tonik-klonik/atonik) karakterde, <15 dakika süren, 24 saatlik ateşli hastalık atağında sadece 1 kez olan, öncesinde nörolojik gelişim geriliği olmayan ve postiktal dönemde fokal defisit (Todd paralizisi) bırakmayan nöbet. (Rutin EEG, nörogörüntüleme veya antiepileptik başlanması ÖNERİLMEZ).
- Komplike Febril Konvülziyon (Biri bile varsa): Fokal başlangıçlı/fokal bulgulu olması, >15 dakika sürmesi (≥30 dk ise Febril Status Epileptikus) veya 24 saat içinde >1 kez tekrarlaması.
- AAP Lomber Ponksiyon (LP) Endikasyonları: Менengeal irritasyon bulgusu (ense sertliği, Brudzinski/Kernig) veya menenjit şüphesi olan HER çocukta LP yapılır. Ayrıca 6–12 ay arasında olup HiB veya Pnömokok aşıları eksik/belirsiz olanlarda ve antibiyotik kullanmakta olan çocuklarda (semptomları maskeleyebileceği için) LP güçlü şekilde düşünülmelidir.
Tedavi ve Yönetim İlkeleri
Holliday-Segar (4-2-1) İdame Sıvı ve İzotonik Sıvı Seçimi
İdame sıvı ihtiyacı: İlk 10 kg için 100 mL/kg/gün (4 mL/kg/saat) + İkinci 10 kg için 50 mL/kg/gün (2 mL/kg/saat) + 20 kg üzerindeki her kg için 20 mL/kg/gün (1 mL/kg/saat). AAP kılavuzuna göre hastanede yatan çocuklarda ADH salınımına bağlı iyatrojenik hiponatremi ve beyin ödemi riskini önlemek için hipotonik sıvılar (%0,2 veya %0,45 NaCl) yerine İZOTONİK sıvılar (%5 Dekstroz + %0,9 NaCl veya Dengeli Kristalloid) tercih edilmelidir.
Akut Gastroenteritte Neler Yapılmaz?
Rutin antibiyotik verilmez (sadece dizanteri/Shigella, kolera, septik görünüm veya <3 ay bakteriyemi şüphesinde). Antimotilite ilaçlar (loperamid) çocuklarda paralitik ileus, toksik megakolon ve letarji yaptığı için KONTRENDİKEDİR. Çinko takviyesi (6 aydan büyüklerde 20 mg/gün, <6 ay 10 mg/gün 10–14 gün) ve probiyotikler (S. boulardii, L. rhamnosus GG) ishal süresini kısaltır; anne sütüne ve yaşına uygun beslenmeye ara verilmez.
- Dikkat: Kusan çocukta SAFRALI (yeşil) kusma aksi kanıtlanana kadar cerrahi obstrüksiyondur (malrotasyon/midgut volvulus, invajinasyon); akut gastroenterit denilerek bekletilemez, acil cerrahi ve görüntüleme gerekir!
- Dikkat: Kanlı ishal + solukluk (hemolitik anemi) + peteşi/trombositopeni + idrar çıkışında azalma olan çocukta Hemolitik Üremik Sendrom (STEC-HÜS) düşün; STEC (E. coli O157:H7) gastroenteritinde antibiyotik ve antimotilite ilaçlar Shiga toksin salınımını artırarak HÜS riskini yükseltir!
- Dikkat: Antipiretikler (parasetamol, ibuprofen) çocuğun konforunu artırır ancak febril konvülziyonun tekrarlamasını ÖNLEMEZ; aileye nöbetin iyi huylu doğası ve tekrarında ilk yardım (yan yatırma, ağzına bir şey sokmama, >5 dk sürerse 112) anlatılmalıdır.
Komplike febril konvülziyon, <6 ay nöbet, uzamış postiktal dönem veya IV rehidratasyon/elektrolit düzeltmesi gereken orta-ağır dehidratasyon olgularında çocuk sağlığı ve hastalıkları konsültasyonu ve gözlem/yatış planlanır.
- ESPGHAN / ESPID Akut Gastroenterit: European Society for Paediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition / European Society for Paediatric Infectious Diseases Evidence-Based Guidelines for the Management of Acute Gastroenteritis in Children in Europe (Guarino A et al., JPGN).
- AAP Febrile Seizures & Isotonic Fluids: American Academy of Pediatrics Subcommittee on Febrile Seizures: Neurodiagnostic Evaluation of the Child With a Simple Febrile Seizure (Pediatrics) & AAP Clinical Practice Guideline: Maintenance Intravenous Fluids in Children (Feld LG et al., Pediatrics 2018).