ACİLTıp FOAMed
Sanal Hasta
Tüm Guidelines / 7. Toksikoloji ve Antidotlar
KATEGORİ 7 Toksikoloji ve Antidotlar EXTRIP Konsensus (Metanol, Lityum, Salisilat) • ASAM 2020 SON KONTROL: 2026-11

Toksik Alkoller, Salisilat, Lityum, Organofosfat ve Alkol Yoksunluğu

Metanol/etilen glikol (osmolar ve anyon açığı, fomepizol/etanol, diyaliz), salisilat alkalinizasyonu, lityum (SILENT), organofosfat (atropinizasyon/pralidoksim) ve CIWA-Ar/Deliryum Tremens yönetimi

Metanol (sahte içki/kolonya) ve etilen glikol (antifriz) zehirlenmesinde toksisite ana bileşikten değil, alkol dehidrogenaz (ADH) ile oluşan formik asit (optik sinir ve bazal ganglion nekrozu) ve glikolik/oksalik asit (akut böbrek hasarı, hipokalsemi) metabolitlerinden kaynaklanır. Salisilat zehirlenmesinde entübasyon son derece yüksek risklidir (apne anında solunumsal asidoz gelişerek salisilatın beyne geçişini katlar). Organofosfat zehirlenmesinde ölüm nedeni bronkore ve bronkospazmdır; muskarinik bulgular (akciğer dinleme bulguları) kuruyana kadar atropin dozları ikiye katlanarak titre edilir.

İLK DEĞERLENDİRME & KRİTİK ÖNCELİKLER

Yatak Başı İlk Yaklaşım Adımları

  1. Açıklanamayan yüksek anyon açıklı metabolik asidoz (HAGMA) + görme bulanıklığı ('kar fırtınası') veya böbrek yetmezliği olan hastada Toksik Alkol (Metanol / Etilen Glikol) düşün; eş zamanlı Serum Osmolalitesi, Na, Glukoz, BUN, Etanol düzeyi ve kan gazı iste (Erken evrede Osmolar Açık yüksek, geç evrede Anyon Açığı yüksek!).
  2. Metanol/Etilen glikol şüphesinde laboratuvar sonucunu beklemeden ADH blokajına başla: İlk tercih Fomepizol (15 mg/kg IV yükleme, ardından 12 saatte bir 10 mg/kg; 48. saatten sonra 15 mg/kg) veya yoksa Etanol (hedef serum etanol 100–150 mg/dL; %10 IV etanol 8 mL/kg yükleme veya %40'lık alkol NG'den 1,8 mL/kg yükleme).
  3. Metanolde formik asit yıkımını hızlandırmak için Folinik asit (Lökovorin) veya Folik asit 50 mg IV 4–6 saatte bir; Etilen glikolde Tiamin 100 mg IV + Piridoksin (B6) 50–100 mg IV ekle; ağır asidozda (pH <7,20–7,30) NaHCO₃ infüzyonu başla ve ACİL HEMODİYALİZ için nefrolojiyi ara.
  4. Organofosfat / Karbamat (tarım ilacı) zehirlenmesinde sağlık personelini kontaminasyondan koru (nitril eldiven, giysilerin çıkarılıp cildin sabunlu suyla yıkanması); bradikardi, miyozis, hipersalivasyon ve akciğerde raller (bronkore) varsa Atropin 1–3 mg IV başla, akciğerler kuruyana kadar her 5 dakikada bir dozu 2 katına çıkar (2 mg -> 4 mg -> 8 mg -> 16 mg).
  5. Alkol yoksunluğu / Deliryum Tremens (ajitasyon, tremens, taşikardi, hipertansiyon, terleme, halüsinasyon) hastasında ilk basamak semptom tetiklemeli IV Benzodiazepindir (Diazepam 5–10 mg IV veya karaciğer yetmezliğinde Lorazepam 2–4 mg IV); glukoz vermeden önce/birlikte mutlaka Tiamin 500 mg IV (Wernicke ensefalopatisi profilaksisi) uygula.

Tanı, Risk Sınıflaması ve Klinik Karar Algoritması

Salisilat (Aspirin) Toksisitesi & Entübasyon Tuzağı

  • Klinik Triyad: Tinnitus (kulak çınlaması/işitme kaybı), hiperpne/taşipne ve Mikst Asit-Baz Bozukluğu (Medüller solunum merkezinin doğrudan uyarılmasıyla Erken Solunumsal Alkaloz + Oksidatif fosforilasyonun kenetlenmesinin bozulmasıyla Yüksek Anyon Açıklı Metabolik Asidoz).
  • İdrar ve Serum Alkalinizasyonu: Non-iyonize salisilat kan-beyin bariyerini geçer ve renal tübüllerden geri emilir. Sodyum Bikarbonat (1–2 mEq/kg IV bolus, ardından %5 Dekstroz içine 150 mEq NaHCO₃ eklenerek 150–250 mL/saat infüzyon) ile kan pH'ı 7,45–7,55 ve idrar pH'ı 7,5–8,0 arasında tutulur (İyon tuzağı). Hipokalemi varsa idrar alkalileşemez (böbrek K⁺ tutup H⁺ atar), bu nedenle hedef K⁺ >4,0–4,5 mEq/L olmalıdır!
  • Entübasyon Tuzağı: Salisilat hastasının dakika ventilasyonu çok yüksektir (30–40 L/dk). RSI sırasında oluşan 1 dakikalık apne bile pH'ı hızla <7,10'a düşürerek salisilatın beyne hücum etmesine ve kardiyak arreste yol açar; zorunlu olmadıkça entübe edilmemeli, edilecekse işlem öncesi NaHCO₃ verilmeli ve ventilatör yüksek hız/hacimde ayarlanmalıdır.

Lityum Toksisitesi (Akut vs. Kronik & SILENT Sendromu)

  • Kronik/Akut-on-Kronik Toksisite: Lityum kullanan hastada dehidratasyon, NSAİİ, ACEİ/ARB veya tiyazid eklenmesiyle gelişir; dokular (beyin) lityuma doyduğu için serum düzeyi hafif yüksek (1,5–2,5 mEq/L) olsa bile ağır nörotoksisite (kaba tremor, fasikülasyon, ataksi, dizartri, miyoklonus, nöbet, nefrojenik Dİ) görülür.
  • Tedavi: Lityum aktif kömüre BAĞLANMAZ (uzatılmış salınımlı tabletlerde tam bağırsak yıkaması yapılabilir). Temel tedavi %0,9 NaCl ile agresif IV hidrasyon ve renal klirensin artırılmasıdır (İdrar alkalinizasyonu lityumda etkisizdir).

EXTRIP Acil Hemodiyaliz Endikasyonları (Metanol, Salisilat, Lityum)

  • Metanol / Etilen Glikol: Görme bozukluğu, koma/nöbet, böbrek yetmezliği, tedaviye dirençli metabolik asidoz (pH <7,15), anyon açığı >24 mEq/L veya serum metanol/etilen glikol >50 mg/dL.
  • Salisilat: Değişmiş mental durum, akut solunum sıkıntısı/non-kardiyojenik pulmoner ödem (oksijen ihtiyacı), böbrek yetmezliği, standart tedaviye rağmen klinik kötüleşme veya serum salisilat >100 mg/dL (kronikte >60 mg/dL; böbrek yetmezliğinde >90 mg/dL).
  • Lityum: Böbrek fonksiyonu bozuk ve lityum >4,0 mEq/L; veya lityum >5,0 mEq/L; veya düzeyden bağımsız olarak konfüzyon, koma, nöbet veya yaşamı tehdit eden disritmi varlığı.

Tedavi ve Yönetim İlkeleri

KLİNİK UYGULAMA

Organofosfatlarda Atropinizasyon Hedefleri ve Pralidoksim (2-PAM)

Atropinizasyonun yeterlilik kriteri GÖZ BEBEKLERİ (miyozis) veya kalp hızı DEĞİL; akciğerlerdeki bronkorenin (rallerin) tamamen kuruması, oksijenlenmenin düzelmesi ve Sistolik KB >80 mmHg, Nabız >80/dk olmasıdır. Hedefe ulaşıldığında toplam yükleme dozunun %10–20'si/saat hızında atropin infüzyonuna geçilir. Asetilkolinesteraz enzimini 'yaşlanma (aging)' olmadan reaktive etmek ve nikotinik bulguları (kas fasikülasyonları, diyafram felci) çözmek için Pralidoksim (2-PAM) 1–2 g IV (çocukta 20–50 mg/kg) 30 dakikada yüklenir ve 500 mg/saat infüzyonla sürdürülür.

KLİNİK UYGULAMA

Dirençli Alkol Yoksunluğu ve Fenobarbital Protokolü

CIWA-Ar skoru ≥15 olan veya yüksek doz benzodiazepine (>40–50 mg diazepam eşdeğeri) yanıt vermeyen 'benzodiazepin-dirençli' alkol yoksunluğu/Deliryum Tremens olgularında GABA-A agonist ve glutamat (NMDA) antagonist etkisi olan Fenobarbital (10 mg/kg ideal kiloya göre IV 30 dakikada yükleme veya 130–260 mg IV/IM aralıklı dozlar) yoğun bakım yatışı ve entübasyon ihtiyacını anlamlı olarak azaltır. Yardımcı ajan olarak Deksmedetomidin (Precedex) veya Propofol (entübe hastada) kullanılabilir; tek başına Haloperidol nöbet eşiğini düşürdüğü için monoterapi olarak VERİLMEZ.

KIRMIZI BAYRAKLAR & KLİNİK TUZAKLAR
  • Dikkat: Normal Osmolar Açık toksik alkol zehirlenmesini DÜŞÜRMEZ / DIŞLAMAZ! Hasta geç başvurmuşsa ana alkol tamamen toksik asitlere dönüşmüş, osmolar açık kapanmış ve ağır yüksek anyon açıklı metabolik asidoz gelişmiştir.
  • Dikkat: Organofosfat zehirlenmesinde hastayı entübe ederken Süksinilkolin KULLANMAYIN (psödokolinesteraz da inhibe olduğu için saatler süren uzamış apne/paralizi yapar); non-depolarizan ajan (Roküronyum) tercih edin.
  • Dikkat: Salisilat zehirlenmesinde solunumsal alkaloz var diye hastaya sedatif/opioid vererek solunumunu yavaşlatmayın; bu solunumsal alkaloz hastayı asidozdan koruyan fizyolojik yanıttır.
YEREL PROTOKOL & HASTANE İŞLEYİŞİ AYRIMI

Metanol şüphesinde Fomepizol / IV Etanol ve acil hemodiyaliz temini için Ulusal Zehir Danışma Merkezi (UZEM - 114), İl Sağlık Müdürlüğü antidot deposu ve nefroloji/yoğun bakım koordinasyonu hızla sağlanır.

Kılavuz Kaynakçası ve Referanslar
DOĞRULANMIŞ KAYNAKLAR
  1. EXTRIP Workgroup (Metanol, Lityum, Salisilat): Extracorporeal Treatments in Poisoning (EXTRIP) Consensus Recommendations for Methanol, Lithium, and Salicylate Poisoning (Crit Care Med / CJASN / Ann Emerg Med).
  2. ASAM 2020 & Eddleston Organophosphates: The ASAM Clinical Practice Guideline on Alcohol Withdrawal Management (2020) & Management of acute organophosphorus pesticide poisoning (Eddleston M et al., Lancet).